نقش معلم دینی در اخلاق عمومی مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل

چكيده

معلمان دینی، ادامه دهنده رسالت انبیا (ص) هستند و تعلیم و تربیت و تزکیه نفس در سرلوحه تکلیف گرایی آنان وجود دارد. این مجموعه با عنوان « نقش معلم دینی در اخلاق عمومی» به جایگاه ویژه ملمان دینی و آثار وجودی مؤثر آنان در عرصه تبلیغ . تدریس اشاره می کند و اوصاف برجسته و بایدهای رفتاری آنان را تبیین می نماید.  مهمترین هدف و اثر معلم دینی در جامعه سه چیز است:

1-    رهایی از جهل به اهداف زندگی و هدفمند کردن زندگی.

2-    متخلق به اخلاق فاضله و برتر که همان معالی اخلاق در هدف رسالت پیامبر اسلام (ص) است.

3-    دروری از پستی و ذلت و رسیدن به عزت و خُلق عزتخواهی.

در آموزه های مقدس معلم دینی که بیرون از حدود الهی نیست، خدامحوری حاکم است و ضمانت سبک زندگی اسلامی از پرتو تعالیم آنان به جامعه و نسل نو و جوان تزریق می گردد.

معلم دینی هنگامی که با این اصول اخلاقی اجتماعی با الهام از آیات الهی در جامعه حاضر و ناظر و مُصلح است، ارزشهای اجتماعی را به غیر خود منتقل می کند و از در پرتو امر به معروف و نهی از منکر ارزشهای الهی و دینی را زنده نگه می دارد و او مهمترین فرد عامل و مؤثر سلامت روانی و دینی و اخلاقی در پیکر جامعه است.

کلید واژگان: معلم. معلم دینی . تربیت. جامعه. تربیت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم و الحمد له و السلام لنبیه و آله

مقدمه

برنامه درسی معمولا شناخت ها ، نگرشها، دانش ها ، ارزشها و رفتارهای دینی یا سازگار یا متعارض       می باشند. در صورت اول، تاثیر برنامۀ درسی بر تربیت دینی دانش اموزان مثبت و در صورت دوم منفی خواهد بود از آنجا که این علوم در بستر معرفتی ای متفاوت با معرفت اسلامی رشد کرده اند شناختها ، باورها ، نگرشها ، ارزشها و رفتارهای مخالف یا دست کم مغایر با معیارهای اسلامی را به صورت ناخواسته و پنهان در دانش آموزان ایجاد می کنند.

امام علی (ع)در رابطه با هماهنگی علم وعمل می فرمایند:العلمُ مقروُنٌ بالعملِ: فَمَن عَلَم عَمِلَ و العلمُ یَهتِفُ بالعَمَلِ ، فَاِن أجابَهُ و اِلا اُرتَحَل عَنهُ. علم وعمل پیوندی نزدیک دارند، و کسی که دانست باید به آن عمل کند، چرا که علم، عمل را فراخواند، اگر پاسخش داد می ماند و اگر نه کوچ می کند. (نهج البلاغه ، حکمت 366)

همچنین نوع برخورد برنامه درسی با دین و تریبت دینی نیز تاثیر های متفاوت بر تربیت دینی دانش آموزان دارد. برای مثال اگر در برنامه درسی مدارس آموزشهای دینی جای نداشته باشد و تنها به تربیت علمی و حرفه ای دانش آموزان توجه شود این تصور به دانش آموزان القا می شود که دین و آموزه های دینی حتی به اندازه حرفه ای مانند نجاری و بنایی ارزش ندارد.از سوی دیگر ممکن است مدارس به تربیت دینی بپردازند ولی اولا برخی از ابعاد دین را آموزش دهند و ثانیا تربیت دین را به چشم فرعی و و کم اهمیت بنگرند . در این صورت این تصور در دانش اموزان ایجاد می شود که دین امری بسیار کم اهمیت است و تنها برای رفع تکلیف باید به آن پرداخت. طبیعی است که این برنامه درسی چه تاثیر زیانباری بر تربیت دینی دانش آموزان خواهد داشت.(داوودی ،1384 :104)

بنابر این در کتابها و دروس گوناگون مدارس به فراخور حال و موضوع از شگفتیهای مختلف ظرایفی نقل و روح و فطرت خدا جوی نسل جوان به مبدا هستی هدایت شود.

همچنین فعالیت های پرورشی اعم از کتابخوانی و تحقیق ، برنامه های عبادی ، نماز و مراسم دعا و ایام الله به طور عموم صورت پذیرد.به هر حال معلم دینی نقش مهم و حساس و مقدسی در ارتقا سطح معنوی دانش آموزان دارد که در این مقاله به میزان کیفیت و نقش این جایگاه و تأثیر معنوی می پردازد.

در آخر از مسئولان آموزش و پرورش، این نهاد مقدس و سنگر تعلیم و تعلم و از اساتید گرامی و نیز از فرزندان و شوهرم که با مشاغل علمی من و تدوین این مقاله، همواره تحمل و یاری کرده اند. و ثواب این مقاله را به همه شهدای ایران زمین و امام شهدا هدیه می نمایم.

فصل اول: مفهوم شناسی موضوع

تعریف موضوع« نقش معلم دینی در اخلاق عمومی»

الف): نقش: نقش در زبان فارسی در معنای صورت و تصویر ، نگارش به کار رفته است.[1] نقشه واژه ای است که از نقش مشتق شده و به معنای یک تصویر است ، اما امروزه این واژه در این معنا کمتر به کار می رود. معنای دیگر این واژه عبارت است از :

« مجموعه اعمال و اخلاق یک شخص که توسط هنر پیشه ای در صحنه نمایش داده شود . رُل ، فلان در نقش نادر شاه خوب بازی می کند . این معنی مستحدث است و در ترجمه رل فرانسوی به کار می رود.»

این واژه در جامعه شناسی نیز به کار می رود . در جامعه شناسی مراد از نقش در اصطلاح نقش های اجتماعی «رفتارهای مورد انتظار جامعه اند که پیرامون یک وضع اجتماعی جای دارند».

امروزه این واژه در زبان فارسی تحت تاثیر معنای «role» و «social roles»  بیشتر در معنای رفتار و تاثیر بالفعل یا مورد انتظار به کار می رود.[2]

ب): معلم: یعنی آموزگار، آموزنده ی علم،

در قرآن کریم می خوانیم :«هو الذی بَعَثَ فی الامیینَ رسولاً مِنهُم یَتلُوا عَلَیهِم آیاتهٍ و یُزَکیهِم و یُعَلِّمُهُم الکتابَ و الحکمةَ». [3] خداوند در میان مردم بی سواد پیامبری از خودشان آفرید تا آیات خداوندی را برای آنان بخواند و آنان را پاک گرداند و حکمت بیاموزد.

در این آیه مانند آیات مشابه دیگر تعلیم  در اهداف تبلیغی انبیا(ص) ذکر گردید و آنان معلمان بشر بوده اند. اولین معلم خود خداوند است که علم را به حضرت آدم آموخت و از قبل خداوند معلم فرشتگان بود:

« و علّم آدم الاسماء کلها... ، تمام اسماء را به آدم آموخت (او را به همه‌ی حقایق آشنا ساخت)، آنگاه از فرشتگان (موجودات ملكوتی) پرسید: نام‌های اینها را بگویید چیست. گفتند: ما جز آنچه تو مستقیماً به ما آموخته‌ای نمی‌دانیم (آنچه را تو مستقیماً به ما نیاموخته باشی ما از راه كسب نتوانیم آموخت). خدا به آدم گفت: ای آدم! تو به اینها بیاموز و اینها را آگاهی ده. همین كه آدم فرشتگان را آموزانید و آگاهی داد، خدا به فرشتگان گفت: نگفتم كه من از نهان‌های آسمان و زمین آگاهم (ولی شما نمی‌دانید) و هم می‌دانم آنچه را شما اظهار می‌كنید و آنچه را پنهان می‌دارید؟»»[4]

از آیه معلوم می شود که ظرفیّت علمی انسان، بزرگترین ظرفیت‌هایی است كه یك مخلوق ممكن است داشته باشد و خداوند کریم از صفات خود در اولین درس به پیامبر خاتم(ص) ، خود را معلم انسان معرفی نموده است:

اقرا باسم ربک الذی خلق، خلق الانسان من علق. اقرا و ربک الاکرم الذی علم بالقلم علی الانسان مالم یعلم» [5]

ای رسول گرامی برخیز و قرآن را بنام پروردگارت که آفریننده عالم است بر خلق قرائت کن. خداوند انسان را از خون بسته آفرید. بخوان قرآن را و بدان که پروردگار تو کریمترین کریمان است، آن خدایی که به بشر نوشتن را آموخت و به آنان آنچه را نمی دانست تعلیم داد.».

و درجات برتر را برای معلمان می داند: «یرفع الله الّذین آمنوا منکم و الّذین اوتوا العلم درجات»

خداوند آنان را که ایمان آورده و آنان را که دارای علم اند، چندین درجه بالا می برد »[6]

و در روایات هم علم به عنوان نور، هدایت، و توشه برتر معرفی شده است.

ج): دین: مجموعه دین از دو بخش تشکیل شده‌است:

1-     آموزه‌ها و گزاره‌های اعتقادی (هست‌ها )

2-     دستورهای عملی، اخلاقی و ارزشی که بر پایه آموزه‌های اعتقادی استوار شده‌اند (بایدها)

معناى لغوى «دين»، در لغت به معناى راستكار شدن، اطاعت نمودن، پاداش، عادت، حساب، كيش، پرهيزگارى و ... آمده است . [7]در اصطلاح، تعابير گوناگونى از سوى انديشمندان اسلامى درباره آن ارائه شده است ؛

علامه طباطبايى،  دين را چنين معرفى مى‏كند: « دين عقايد و دستورهاى عملى و اخلاقى اسلام است كه پيامبران از طرف خدا براى راهنمايى و هدايت بشر آورده‏اند. دانستن اين عقايد و انجام اين دستورها سبب خوشبختى انسان در دو جهان است».[8]

دين؛ مجموعة از عقايد، اخلاق و قوانين و مقرراتي است كه براي ادارة امور فردي و اجتماعي انسان‎ها، و تأمين سعادت دنيا و آخرت آنان تدوين شده است.[9] دين به‎معناي خاص آن مجموعة از هست‎ها و نبايد‎هاي مستند به خداوند است، كه از طريق وحي و سنت معصومين(ع) براي هدايت و كمال انسان ظهور يافته است.[10]

با توجه به این معانی، واژهی دین در قرآن نیز به معانی متعددی بکار رفته است. یکی از مهم‌ترین معانی که در این نوشته نیز با آن سر و کار داریم دین به معنای شریعت و آیین (مجموعه‌ای از باورها و آداب و سنن) است. در موارد متعددی قرآن کریم به این معنای از دین اشاره می‌کند.

« قُلْ إِنَّنِی هَدَانِی رَبِّی إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ دِینًا قِیَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . بگو پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده است دینی پایدار آیین ابراهیم حق‌گرای و او از مشرکان نبود»[11]

معرفی معلم دینی در آیه اکمال چنین آمده است:  «امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم ... ».[12]

در آیه نفر لزوم تربیت معلم دینی سپس تبلیغ او را چنین بیان می کند:  «وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنفِرُواْ کَآفَّةً فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن کُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ». شایسته نیست مؤمنان همگی [برای جهاد] کوچ کنند پس چرا از هر فرقه‌ای از آنان دسته‌ای کوچ نمی‌کنند تا [دسته‌ای بمانند و] در دین آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آنان بازگشتند بیم دهند باشد که آنان [از کیفر الهی] بترسند» [13]

د): علم و معلم دین: وقتی سخن از معلم دینی است ، ادب و تربیت را با خود دارد؛ یعنی معلم دینی دین را که مرکب از اعتقادات و اخلاق و احکام است را به غیر خود منتقل می کند و متعلمان از تعالیم معلم دینی کسب اخلاق و احکام و اعتقادات می کند.

هـ): اخلاق:

تعریف اخلاق: كلمة «اخلاق» جمع خُلق و به معنای نیرو و سرنوشت باطنی انسان است كه تنها با دیدة بصیرت و غیر ظاهر قابل درك است. خَلق به شكل و صورت محسوس و قابل درك با چشم ظاهر گفته می‌شود.[14]

اصطلاح «اخلاق» در متون اخلاقی و استعمالات عرفی به سه معنا به كار می‌رود:

1-    غرایز و ملكات و صفات روحی و باطنی كه در انسان است اخلاق نامیده می‌شود.

2-    اعمال و رفتاری كه از این خلقیّات ناشی ‌گردد نیز اخلاق و یا رفتار اخلاقی گفته می‌شود.

3-    در برخی موارد «اخلاق به رفتار پسندیده یا حالت نفسانی خوب اطلاق می‌شودكه بنا بر این استعمال معنای محدودتری به خود می‌گیرد.[15]

گاه منظور از اخلاق در اصطلاح اندیشمندان هرگونه صفت نفسانی است كه موجب پیدایش كارهای خوب یا بد می­شود؛ چه آن صورت نفسانی به صورت پایدار و راسخ باشد و چه به صورت ناپایدار و غیرراسخ و چه از روی تامل و اندیشه صادر شود یا بدون تفكر و تامل. در عین حال شایع ترین کاربرد اصطلاحی اخلاق در میان اندیشمندان اسلامی عبارت است از «صفات نفسانی راسخ و پایداری که موجب می­شوند افعالی متناسب با آن صفات به سهولت و بدون نیاز به تامل و تروی  از آدمی صادر شود.[16]

و): اخلاق عمومی

اخلاق عمومی، مجموعه رفتارهایی است که به همۀ مردم از هر قشر و طبقه ای برمی گردد و همه توان انجام کارهای نیک و پسندیده را دارند؛ مانند همدردی، وفا به عهد، راستگویی، پرهیز از ریا، مراعات حقوق شهروندی دیگران، شفقت بر خلق و جوانمردی.

تبیین موضوع

معلمان دینی مبلغان دین می باشند ، شخصیتهایی که از قبل خودسازی علمی و معنوی را در وجود خویش داشته و منور به نور حق و سلاح ایمان و تقوا شدند و بر فطرت پاک افراد جایگاهی دارند و خوبی ها را به متعلمان خود منقل می کنند و متعلمان شخصیت خود را با آموزه های نورانی اعتقادی، اخلاقی و احکام آنان شکل می دهند و متآثر و تأثیرگذار در جامعه می باشند.

ضرورت موضوع

رشد معنوی و اخلاقی انسان پیوسته از مهم ترین اهداف انبیای عظام الهی و مصلحان جهان بوده است. البته بُعد معنوی و غیر مادی و رشد عقلانی و شکوفایی انسان علی رغم کنترل از طریق عقل و فطرت (پیامبر درونی) به علل گوناگون بیرونی مانند (پیامبر برونی) امام ، رهبر، هادی ، مربی ، معلم و در یک کلام (تربیت معنوی و اخلاقی) به شدت نیازمند است.

هدف موضوع

هدف نهایی موضوع، نیاز ضروری انسان به معلم دینی در رشد و بالندگی در زندگی مطلوب است و اهداف دیگر عبارتند از:

1-    رهایی از جهل به اهداف زندگی.

2-    متخلق به اخلاق فاضله و برتر که همان معالی اخلاق در هدف رسالت پیامبر اسلام (ص) است.

3-    دروری از پستی و ذلت و رسیدن به عزت و خُلق عزتخواهی.

* فصل دوم: جایگاه اجتماعی معلم

واژه نقش معلم عمدتاً در دو معنا به کار رفته است :

  1. رفتار معلم در کلاس درس و مدرسه و تاثیر هایی که بر دانش آموزان خود دارد.
  2. انتظارات از معلم ، یعنی رفتارها و تاثیرهایی که دیگران از معلم انتظار دارند هر چند اکنون بالفعل آن رفتار و تاثیر را ندارد.

تاثیر معلم همیشه تابع رفتار معلم و نتیجه آن است . بنابراین می توانیم بگوییم نقش معلم در معنای فارسی دو معنا دارد:رفتارهای مورد انتظار و رفتارهای بالفعل ، رفتارهای مورد انتظار(نقش های مورد انتظار) رفتارهایی است که معلم باید انجام دهد تا تربیت به هدف خود برسد . به عبارت دیگر نقش های مورد انتظار معلم لازمه موفقیت نظام تربیتی است . رفتارهای بالفعل (نقش های بالفعل) رفتارهایی است که معلم در حال حاضر در کلاس و مدرسه انجام می دهد . نقش های بالفعل معلم ممکن است بر نقش های مورد انتظار منطبق باشد و ممکن است نباشد.

از آنچه بیان شد معلوم می شود که معلم در زبان فارسی معنای گسترده ای دارد که شامل معلمان مدارس، دبیرستان، استادان دانشگاه و غیره می شود. نقش نیز به معنای رفتار مورد انتظار و مطلوب و رفتار بالفعل است . بنابراین نقش معلم عبارتست از: رفتارهای مورد انتظار و رفتارهای بالفعل معلمان مدارس، دبیرستان، استادان دانشگاه و غیره.

*جایگاه معلم دینی

معلم دینی علاوه بر تعلیم علم، تعلیم معنوی و تأثیر روانی و شخصیتی دینی را بر عهده دارد. بنابراین بعد از پدر و مادر ، معلمان بیشترین نقش را در تربیت کودکان و نوجوانان و جوانان بر عهده دارند. آموزگاران، اساتید اخلاق، عالمان دینی، وعّاظ و سخنوران و همه کسانی که خصوصا وجهه مذهبی داشته باشند و به گونه ای در ارتباط با مسائل علمی و دینی و فرهنگی تأثیر گذار هستند ، معلم به شمار می آیند و مسئولیتی سنگین و رسالتی عظیم بر دوش دارند.

آنان باید بکوشند تا استعدادهای دانش آموزان را درجهتی مثبت و همسو با هدایت پیامبران الهی و هم جهت با دعوت و ندای فطرت بارور کرده و به تعلیم تربیت نوجوانان و جوانان آن چنان که شایسته است بها دهند و علم را با عمل قرین سازند تا شخصیت آفرینی و تحول ایجاد نماید..

امام علی (ع)در رابطه با هماهنگی علم وعمل می فرمایند:

«العلمُ مقروُنٌ بالعملِ: فَمَن عَلَم عَمِلَ و العلمُ یَهتِفُ بالعَمَلِ ، فَاِن أجابَهُ و اِلا اُرتَحَل عَنهُ».[17]

علم وعمل پیوندی نزدیک دارند، و کسی که دانست باید به آن عمل کند، چرا که علم، عمل را فراخواند، اگر پاسخش داد می ماند و اگر نه کوچ می کند. ویژگی های فردی و شخصی معلم نیز  می تواند بر دانش آموزان تاثیر گذاشته و رفتار ، نگرش ، ارزش یا باور خاصی را در آنان ایجاد و تقویت کند؛ زیرا ویژگی های فردی معلم او را نزد دانش آموزان محبوب یا منفور می کند. در صورت اول ،دانش آموز معلم را الگو  قرار داده و تمام رفتارها ، نگرش ها و باورهای او را می پذیرد و در صورت دوم دانش آموز از همه رفتارها،نگرش ها ، باورها و ارزشهای مورد قبول معلم فاصله می گیرد.

*فصل سوم: راز موفقیت معلمان دینی در اخلاق عمومی جامعه

هر چند نمی توان همه معلمان دینی را موفق دانست، اما جایگاه معلم دینی ظرف موفقیت برتر را در آموزش و پرورش معنوی شاگردان که بخش عظیمی از جامعه را تشکیل می دهند، دارد.

راز موفقیت معلم دینی را باید در راز موفقیت معلمان بشریت یعنی انبیا خصوصا پیامبر اسلام (ص) جستجو کرد که وی چگونه بدترین جامعه جاهلیت را به بهترین امت تبدیل کرد و طعم شیرین عدالت و آرامش زندگی و هدفمندی را با جان خود چشیده اند و حتی برای آنان جانهای خود را فدا کردند!برخی از یاران پیامبر (ص) از جان خود می گذشتند ، اما از عقیده خود دست بر نمی داشتند یا سر و سمیه نمونه ای از کسانی بودند که شکنجه قریش را تا آخرین لحظات زندگی تحمل کردند ، اما از ایمان خود دست بر نداشتند.

اهل بیت پیامبر (ص) نیز مربیان و معلمان بزرگ و موفقی بودند و در آموزش و تربیت دینی مسلمانان موفقیتهای بزرگی بدست آوردند. پرورش تعداد زیادی از محدثان، فقیهان، مفسران، متکلمان و ..... در مکتب اهل بیت  گواه روشنی بر این ادعا است.

به عنوان مثال، پیامبر(ص) به مردی که به خدا بد گمان بود و فکر می کرد خدا گناه او را نمیآمرزد تذکر داد که گمان او درست نیست ؛ امام صادق  (ع) فرزندانش را از پنج سالگی به نماز امر می کرد؛ امام زین العابدین(ع) به کودکان دستور می داد نماز مغرب و عشا را با هم بخوانند؛ امام باقر(ع) قبل از طلوع فرزندانش را جمع می کرد و به آنها دستور می داد که قرآن تلاوت کنند یا ذکر بگویند؛ اینها نمونه هایی از  سیره (رفتار) تربیتی پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) است . همه این نمونه ها پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) رفتار خاصی را به قصد تاثیر گذاری بر مخاطب انجام داده اند. پس راز موفقیت از سیره برترین معلم دینی بشر، در سه چیز خلاصه می شود:

1-    همان دینی بودن آموزه ها.

2-    مطابقت آموزه ها  با طبعیت آدمی و نیاز های او،

3-    عامل و پیشتاز بودن پیامبر و اهلبیت(ع) در عمل به این آموزه ها .

در نتیجه  رشد و تکامل انسان با این آموزه ها سازگار است. تربیت دینی هم بعد اجتماعی حیات انسانی را در نظر می گیرد و همه جنبه های فردی شخصیت را مورد توجه قرار می دهد. در تعالیم دینی هم بعد مادی در حد ضرورت و نیاز مورد توجه است و هم بعد معنوی در تمام شئون حیات انسان پرتو می افکند. تعالیم الهی هم نیازهای معنوی انسان را تامین می کند و هم به نیازهای اجتماعی و عقلانی انسان توجه داد، هم احساسات و عواطف را تحریک می کند و هم میل به کنجکاوی و حقیقت جویی انسان را ارضاء می کند. نظام های تربیتی عادی، هر چند از هدف های گسترده هم حمایت می کنند، قهراً برای کمال و توقی انسان محدودیتی را بوجود می آورند، اما تربیت الهی راه را برای رشد و تکامل دائمی و نامحدود انسان هموار می سازد و از این جهت انسانی را که فطرتاً کمال جو ترقی طلب است راضی می کند.

*فصل چهارم: ویژگی های ممتاز معلمان دینی در تربیت اخلاقی

1- صبر و حلم

در درس های علوم انسانیی که غالبا تئوری و گویشی است و با روح و روان افراد بیشتر درگیر و در تعامل است این فرصت را برای معلمان دینی فراهم می کند که خود را برای امواج پرسش ها و انتقادات آماده سازد و صبر و حوصله و حلم و بردباری خود را گسترش و ارتقا بدهد و راحت با مخاطب ارتباط برقرار نماید و  به طور جدی و با رویی گشاده به سخنان و اظهار نظرها و احساسات کودکان و نوجوانان و جوانان گوش فرا می دهد و  گوش دادن به سخنان آنان، موجب تخلیه ی احساسات و آرامش روانی و کاهش فشارهای روحی وی می شود و سرانجام دوستی ومهرومحبت ایجاد می گیردد و مخاطب درکمند این تعامل سالم و محبت ساخته می شود.

2- شخصیت برجسته؛ ویژگی های فردی و شخصی معلم نیز  می تواند بر دانش آموزان تاثیر گذاشته و رفتار ، نگرش ، ارزش یا باور خاصی را در آنان ایجاد و تقویت کند؛ زیرا ویژگی های فردی معلم او را نزد دانش آموزان محبوب یا منفور می کند. در صورت اول ،دانش آموز معلم را الگو  قرار داده و تمام رفتارها ، نگرش ها و باورهای او را می پذیرد و در صورت دوم دانش آموز از همه رفتارها،نگرش ها ، باورها و ارزشهای مورد قبول معلم فاصله می گیرد.

3- نوید بخشی و بازدارندگی ( تشویق و تنبیه)

اینکه معلم چه رفتارها  ، نگرشها ، ارزشها و باورهایی  را تشویق و چه رفتارها ، نگرش ها و ارزشهایی را نفی کرده و تنبیه می کند نیز بر شکل گیری نوع رفتارها ، نگرش ها و ارزشهای دانش آموزان تاثیر می گذارد. برای مثال  اگر معلم با همکاری ، سخت کوشی ، کمک به دیگران ، ایثار  و مانند آنها را تشویق  و رفتارهای مخالف با آنها را نفی نماید ، به تدریج این رفتارها و نگرش ها نیز در دانش آموزان ایجاد می شود و تشویق، تثبیت کار اخلاقی و نیک او و تنبیه، رد کردن کار غیر اخلاقی و زشتی اوست.

چون یکی از روش های بسیار مهم و سودمندی که همه پیامبران در جهت هدایت اخلاقی انسانها بکار برده اند روش تبشیر و انذار بوده است. قرآن کریم می فرماید:«و ما نُرسِلُ المُرسلینَ اِلا مُبشرینَ و مُنذرینَ».[18] و نفرستادیم هیچ پیامبری را مگر آنکه مژده دهندگان و بیم دهندگان بودند.

و درباره خاتم الانبیاء(ص) می فرماید: « یا ایها النبی انّا ارسلناکَ شاهداً و مبشراً و نذیراً».[19]

ما تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم.

در نظام تربیتی اسلام، از روش تبشیر و انذار، برای تکامل بخشیدن و تزکیه و ارشاد آنها تا سرحد امکان استفاده می شود، مقصود از تبشیر، مژده دادن، نوید دادن، دلگرم کردن و تحریک شوق و رغبت افراد، نسبت به نیکیها و رحمت و مغفرت الهی است و مقصود از انذار، بیم دادن، ترسانیدن، اعلام خطر و برخورد داشتن از کارهای زشت و عذاب و انتقام الهی است.

بنا بر این اصل، نقش معلمان دینی نوید دادن جهت سعادت و نعمت و سربلندی و آزادی و آراستگی و وارستگی است و از راه دیگر  شما هشدار می دهند و اعلام خطر می کننند که در صورت خطا، دچار سقوط و بدبختی می شوند. پیامبران بااستفاده از این روش توانسته بیشترین اثر تربیتی را روی مردم داشته باشند و بنابراین هر معلم دینی که بخواهد یک معلم تأثیر گذار و  شایسته باشد و کودکان و نوجوانان و جوانان و جامعه و همه انسانها را به کمال مطلوب برساند، باید از این روش استفاده کند.

4-آگاهی بخشی و هدایتگری

چون اسلام، دین آگاهی بخش و هدایتگر است، در تمام موارد و شئونات زندگی، پیشگیری را بر درمان مقدم می دارد و معلم دینی نیز با این اصل اسلامی، روش کنترل و پیشگیری در بعد تربیتی برای شاگردانش بسیار مهم دانسته و بر آن تاکید می ورزد. بنابراین معلم دینی در هدف مقدس خود می کوشد که افراد جامعه به صورت ذاتی در جهت اصلاح خویش برای رسیدن به کمال تلاش کند و در این کار دیگران را نیز در نظر گرفته و آنها را نیز در مسیر تکامل و متعالی شدن کمک و راهنمایی و هدایت نماید و همیشه و در همه حال خداوند را بر رفتارش ناظر بداند و با این اقدامات، سعادت دنیوی و اخروی خویش را تضمین نماید.

*فصل پنجم:چگونگی نقش معلمان دینی در تربیت اخلاقی عمومی

1-  معلم دینی به اخلاق فردی خود و مخاطبان و جامعه توجه ویژه دارد:

منظور از اخلاق فردی، همان اصول برگرفته از کتاب قرآن کریم است که صرف نظر از حیثیّت اجتماعی انسان، به بیان ارزش‌های اخلاقی او می‌پردازد.  مانند:

الف): جدیّت و کوشش در راه خدا برای فرد انسان، ارزش است: «وَالَّذینَ جـاهَدوا فینا لَنَهدینَّهُم سُبُلَنا».[20]

ب): استقامت و ثبات در راه خدا: «فَاستَقیمُوا اِلَیهِ وَاستَغفِروه».[21]

ج):  ترک پیروی از هوای نفس: «وَ‌لاتَتَّبِعِ الهَوی فَیُضِلَّکَ عَن سَبیلِ اللّه». [22]

د): بستن چشم از نگاه به نامحرم و پاک دامنی که از عزّت نفس نشأت می‌گیرد: «قُل لِلمُؤمنینَ یَغُضّوا مِن اَبصـرِهِم و‌یَحفَظوا فُروجَهُم».[23]

هـ): انتخاب الگو و اسوه‌ای دینی در زندگی هر فرد، «لَقَد کان لَکُم فی رَسولِ‌اللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَة».[24]
و): دوری از حسد که حالتی درونی و فردی و رایج در افراد و خصوصا جوانان است :«اَم‌یَحسُدونَ النّاسَ عَلی ما ءَاتلـهُم اللّهُ مِن فَضلِه».[25] پرهیز از اسراف و تبذیر : «وَ‌لاتُبَذِّر‌تَبذیرًا اِنَّ المُبَذِّرینَ کانوا اِخون الشَّیـطین».[26]

2- معلم دینی به اخلاق اجتماعی اهتمام و توجه خاص دارد:

وقتی اخلاق به‌صورت مطلق به‌کار می‌رود، بیش‌تر به اخلاق اجتماعی منصرف است که به بیان اصول ارزشی حاکم بر روابط اجتماعی انسان می‌پردازد. مهمّ‌ترین اصل حاکم بر روابط اجتماعی، رعایت عدل و پرهیز از ستم است که مفاد آیات بسیاری در این زمینه است.
معلم دینی به دستور خداونددر آموزه های خود مانند پیامبران، از  افراد و مخاطبان خود در رفتارش عدالت پیشه کنند؛ زیرا به تقوا نزدیک‌تر است: «اعدِلوا هُوَ اَقرَبُ لِلتَّقوی».[27] و  هرگاه سخن می‌گوید، سخن به عدالت بگویند: «وَ‌اِذ قُلتُم فَاعدِلوا و لَو کان ذاقُربی».[28] چون خود خداوند هم به عدل امر می‌کند: «اِنَّ اللّهَ یَأمُرُ بِالعَدل».[29] در مقابل از ستم نکوهش می‌کند و بر آن وعده عذاب دردناک می‌دهد: «اِنَّ الظّـالِمینَ لَهُم عَذابٌ اَلیم»؛ [30]حتّی از رعایت عدالت درباره دشمنان نیز نهی نمی‌کند».[31]

معلم دینی الگوی خود معلم بشریت پیامبر اسلام می داند که چگونه او در زمان جاهلیت با علم و قلم و آگاهی دادن مبارزه کرد و آیات ابتدای سوره عَلَق  به طور آشکار اساس آیین او را قرائت و خواندن و علم و دانش و به کار بردن قلم تشکیل می دهد. [32]
معلم دینی هنگامی که با این اصول اخلاقی اجتماعی با الهام از آیات الهی در جامعه حاضر و ناظر و مُصلح است، ارزشهای اجتماعی را به غیر خود منتقل می کند و از در پرتو امر به معروف و نهی از منکر ارزشهای الهی و دینی را زنده نگه می دارد و او مهمترین فرد عامل و مؤثر سلامت روانی و دینی و اخلاقی در پیکر جامعه است.

3- معلم دینی به اصول اخلاق اجتماعی تا به انجام آن تأکید و تکرار دارد: برخی از اصول اخلاق اجتماعی که به نحوی از اصول پیش‌گفته ریشه می‌گیرند و مورد ابتلا و شایع در رفتارهای افراد است و در آموزه های او تکرار و تأکید می شود، عبارتند از:
الف): حُسن و لزوم وفای به وعده و ادای امانت: « انَّ اللّهَ یَأمُرُکُم اَن تُؤَدُّوا الاَمـاناتِ اِلی اَهلها».[33]

ب): اصلاح روابط برادران دینی : « اِنّما المُؤمِنون اِخوَةٌ فَاَصلِحوا بَینَ اَخَویکُم».[34]

ج): عفو و گذشت: «وَالعافِینَ عَنِ النّاسِ و اللّهُ یُحِبُّ المُحسِنین».[35]

د):  کم‌فروشی که در غشّ و فریب‌کاری ریشه دارد: «وَیلٌ لِلمُطَفَّفین».[36]

هـ): سرقت: «وَالسّارِقُ والسّارِقَة فَاقطَعوا اَیدیَهُما».[37]

و): حرمت و قبحِ قتل انسان بی‌گناه: «وَ‌لاتَقتُلوا النَّفسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالحَقّ».[38]

4- معلم دینی در اخلاق اجتماعی سفارش اخلاقی قرآن در مورد خانواده را گوشزد می کند:
معلم دینی درک می کند که سلامت خانواده سلامت جامعه است و بنیانی محبوبتر از خانواده در اسلام نیست و کار و تلاش در خانه و برای خانواده، عبادت محسوب می گردد و دانش آموزان از اعضای این نهاد ارزشمند و مهم در دستان او امانت می باشند وبایدحقایق زندگی برتر را درآن باشیوه تربیتی وهنر معلمی خود تزریق نماید.

در کتاب و سنت درخصوص خانواده که اجتماعی کوچک است، سفارش‌های اخلاقی مهمّی وجود ‌دارد که معلم دینی برای اجرایی کردن و فرهنگ سازی آن تلاش می کند
۱. نیکی به پدر و مادر و خویشاوندان: «وبِالولِدَینِ اِحسـنًا وبِذِی‌القُربی».[39]
۲. رفتار پسندیده زن و شوهر با هم‌دیگر: «وَ‌أتَمِروا بَینَکُم بِمَعروف».[40]
۳. وفاداری به تعهّد مالی ازدواج (مهر): «و‌ءَاتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ».[41]
۴. اعتماد به خداوند در تأمین نیازهای فرزندان و پرهیز از قتل آن‌ها برای ترس از فقر یا بدنامی: «و‌لا‌تَقتُلوا اَولـدَکُم مِن اِملـق نَحنُ نَرزُقُکُم».[42]
5- معلم دینی درباره وظایف جمعی امّت اسلام، اصول مشخّصی از قرآن را منتقل می کند:
الف: تأکید بر حفظ وحدت اجتماعی بر محور حق: «وَاعتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَمیعًا و‌لاتَفَرَّقوا».[43]
ب: پیروی از زمام‌داران حقّ: «... اَطیعُوا اللّهَ و اَطیعُوا الرَّسولَ و اُولِی الاَمرِ مِنکُم».[44]
ج: دوری از فساد و ترویج آن در جامعه: «وَ‌لا‌تُفسِدوا فِی الاَرض بَعدَ اِصلـحِها».[45]

نتیجه و پیشنهاد

خدمت به جامعه و تآثیر گذاری مثبت در افراد نیاز به توفیق الهی و هنر ویژه دارد که خداوند این موهبت را به اهلش واگذار می کند تا خدمتگزار بندگانش باشند و مصداق بارز آن معلمان دینی هستند. اگر هر فردي در هر سمتی که دارد، بخواهد به جامعه خدمت کند و نقش خود را به خوبي عملي کند، باید تاثيرگذار خوبي باشد و در دیگران تاثير بگذارد . وظيفه اصلي معلم که تعليم و تربيت است ، همان نقش سازنده‌اي در ابتدا بر دانش‌آموزان و سپس بر جامعه است.

به فرموده ی مقام معظم رهبري(۱۳/۲/۹۱ ): « اگر معلم خوب عمل کند، صحيح عمل کند، با تدبير عمل کند، با دلسوزي عمل کند، به نظر ما همه مشکلات جامعه حل مي‌شود...» .


با توجه به سخنان رهبر معظم انقلاب و آشنايي که اکثر دست‌اندرکاران آموزش و پرورش روي اين موضوع دارند مي‌دانيم که روش معلم و مربي در رابطه با دانش‌آموز و متربي،  با هم فرق دارد. معلم آگاه مي‌تواند با کشف خُلق و خوي آنها، بعضي را از راه عاطفي و بعضي ديگر را از راه عملي و اکتسابي زبانشان را بفهمد وبه آنها آموزش و تعليم دهد و درباره آنها تصميم بگيرد. اين معلم است که مي‌داند چگونه عمل کند و متربي را خوب تربيت کند و متربیان نیز در خانواده خود نقش داشته باشند و خانواده در جامعه . البته نقش خانواده، محيط، جامعه و همسالان را هم نمي‌توان بدون تاثير گذاشت ولی معلم دینی با آموزه هایی از کتاب و سنت،  علم و عقلانیت و معنویت کودکان و نوجوانان و جوانان را بارور می کند و شخصیت مطلوب می سازد و به جامعه تقدیم می کند.

الف: پیشنهاد می شود که جایگاه معلم دینی در رسانه ها پر رنگ گردد.

ب: برجستگان این قشر معنوی و مؤثر به جامعه معرفی گردند.

ج: در گزینش و آزمون دقت بیشتری به جذب معلمان دینی صورت بگیرد.

د: گردهمایی سالانه و تبادل افکار و بیان خاطرات و جکع و ثبت و چاپ آن، کمک شایسته  ای به فرهنگ دینی ما خواهد داشت. والسلام علی من اتبع الهدی. زینت السادات ملک آرا

منابع و مآخذ

قرآن کریم

ابی علی مسکویه، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قم، انتشارات بیدار، بی تا،  .

اصفهانی راغب ، معجم مفردات الفاظ القرآن،

جعفري،محمدتقي، فلسفة دين، دفترنخست، تهران، پژوهشگاه‌فرهنگ‌وانديشة اسلامي،1378.

جوادي آملي، عبدالله، نسبت دين و دنيا، قم.  نشر اسرا، 1381.

دشتی علی . نهج البلاغه، قم انتشارات ناصر چ اول 1384.

دهخدا علی اکبر ، فرهنگ لغت دهخدا، تهران انتشارات دانشگاه چاپ اول، 1373.

داوودی ،محمد و اعرافی، علی رضا ، نقش معلم دینی ،پژوهشکده حوزه دانشگاه ،1384.

سبحانی جعفر. فروغ ابدیت. قم مؤسسه بوستان کتاب. چ27 سال1388

طباطبایی محمد حسین. تفسيرالميزان، انتشارات جامعه مدرسین قم. چاپ اول

مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه وفا.

نصیرایی عسکر. مبانی اخلاق و تربیت نفس. بابل. انتشارات مسجد محدثین. چاپ سوم. 1391.

 

 


[1] - علی اکبر دهخدا . فرهنگ عمید.

[2] - داوودی ،محمد و اعرافی، علی رضا ، نقش معلم دینی ،پژوهشکده حوزه دانشگاه ،1384.

[3] - سوره جمعه آیه 2.

[4] - سوره بقره آیات 31و32و33.

[5] - سوره علق آیات 1تا5.

[6] - سوره مجادله، آیه 11.

[7] - فرهنگ عمید. د.

[8] - تفسيرالميزان ج 5، ص 532 ـ 535

[9] - جوادي آملي، عبدالله، نسبت دين و دنيا، نشر اسرا، 1381، ص 20.

[10] - جعفري،محمدتقي، فلسفة دين، دفترنخست، تهران، پژوهشگاه‌فرهنگ‌وانديشة اسلامي،1378،ص 16.

[11] - انعام، 161

[12] - سوره  مائده آیه 3.

[13] - توبه، 122

[14] - راغب اصفهانی، معجم مفردات الفاظ القرآن، ص 159.

[15] -  عسکر نصیرایی . مبانی اخلاق و تربیت نفس. بابل. انتشارات مسجد محدثین. چاپ سوم. 1391

[16] - ر. ک: ابی علی مسکویه، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قم، انتشارات بیدار، بی تا،  ص51 و مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه وفا، ج 67، باب 59، ص372، ذیل حدیث 18.

[17] - نهج البلاغه ، دشتی. حکمت 366.

[18] - سوره انعام آیه 48.

[19] - سوره احزاب آیه 45.

[20] - سوره عنکبوت، آیه۶۹.

[21] - سوره فصلت آیه 6.

[22] - سوره ص، آیه26.

[23] - سوره نور، آیه30.

[24] - سوره احزاب، آیه21.

[25] - سوره نسا، آیه54.

[26] - سوره اسرا، آیه26 و27.

[27] - سوره مائده، آیه8.

[28] - سوره انعام، آیه152.

[29] - سوره نحل، آیه 90.

[30] - سوره ابراهیم، آیه 22.

[31] - سوره ممتحنه، آیه 8.

[32] - جعفر سبحانی. فروغ ابدیت. ص 215.

[33] - سوره نسا، آیه58.

[34] - سوره حجرات، آیه 10.

[35] - سوره آل عمران، آیه 134.

[36] - سوره نسا، آیه 36

[37] - سوره مائده، آیه 38.

[38] - سوره انعام، آیه 151.

[39] - سوره نسا، آیه 36.

[40] - سوره طلاق، آیه 6.

[41] - سوره نسا، آیه 4.

[42] - سوره انعام ، آیه 151.

[43] - سوره نسا، آیه آل عمران103.

[44] سوره نسا، آیه 59.

[45] - سوره اعراف، آیه 56.

 

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید

می خواهم به مسجد کمک کنم

4083امروزmod_vvisit_counter
5364دیروزmod_vvisit_counter
22594این هفتهmod_vvisit_counter
41849هفته گذشتهmod_vvisit_counter
123672این ماهmod_vvisit_counter
95166ماه گذشتهmod_vvisit_counter
4618663کل بازدیدهاmod_vvisit_counter

تور مجازی

تور مجازی مسجد محدثین

تور مجازی مسجد محدثین
مشاهده / دانلود