عرفان حسيني مشاهده در قالب PDF چاپ فرستادن به ایمیل

عرفان حسینی

چكيده
عرفان مخلصانه امام حسين‏ عليه السلام داراى دو بعد علمى و عملى است. بعد علمى بر پايه معرفت شهودى استوار است و در بعد عملى به‏ جهاد مصلحانه مى ‏انجامد.
در سلوك حسينى تا رسيدن به عرفان علمى، به ترتيب سه روش معرفتى حسى - عقلى، عقلى محض و شهودى (حضورى) دركار مى‏ آيد؛ و در جنبه عملى، پس از جهاد مصلحانه درونى و رسيدن به مقام مخلصين، نوبت به جهاد مصلحانه بيرونى و تهذيب‏ جامعه و تاريخ مى‏ رسد.
عرفان مخلصانه كه از خودشناسى و خودسازى آغاز مى‏ شود، با برخوردارى از شاخصه‏ هاى چندى به جهاد و جامعه‏ سازى‏مى ‏پردازد. اين شاخصه ها كه رابطه ‏اى ديناميك با هم دارند و بر تعميق و تقويت يكديگر اثر مى‏ گذارند، عبارتند از: زهد، شوق ديدارحق، خشيت، طاعت و عزت. اين روابط در تحليل روان‏شناختى آن‏ها آشكار مى‏شود.


مقدّمه
تاريخ همواره شاهد ظهور صالحان و مصلحانى بوده است كه با تزكيه جان به تهذيب جامعه روى آورده و دست پاك خويش را برگريبان پليد ستمگران و مفسدان در آويخته‏اند و براى بقاى نام و نشان حق و عدل و پاكى و زيبايى بيرق جهاد برافراشته‏اند.
و اما نام حسين‏عليه السلام زيور دفتر سرگذشت رادمردان راست‏كيش و مصلحان مبارز است. كدامين دل با طنين نام حسين‏عليه السلام‏نمى‏لرزد و به او عشق نمى‏ورزد؟
حضرت اباعبداللّه‏عليه السلام با براق برق‏آساى معرفت و عبوديت در ژرفاى جان خويش سير كرد و در وادى عرفان حق به قرب قاب‏قوسين رسيد. و از سوى ديگر، با جهاد و شهادت به عميق‏ترين لايه‏هاى درونى و پاينده جامعه و تاريخ نفوذ كرد و از معرفت و عبوديت‏و مجاهدت و شهادت، سفينه‏اى آسمان پيما ساخت كه براى سالكان و عاشقان، تيز تازترين وسيله وصول به مقصود است.
اين نوشتار بر آن است تا نشان دهد عرفان مخلصانه و راستين بستر رويش و پيدايش جهاد مصلحانه و شهادت‏طلبى است.همچنين جهاد مصلحانه ميوه‏اى است كه تنها بر تنه تنومند عرفان مخلصانه مى‏رويد.
كسى كه به خودشناسى و خداشناسى مى‏پردازد و با تهذيب و تربيت، نفس خود را در عرفان خالص مى‏سازد، ساقى ازلى ازصحباى اسماى الهى در جام جانش فرو مى‏ريزد، و آن‏گاه با رسيدن به مراتب برتر ايمان و يقين، سراسر سلسله هستى را نام و نشان‏محبوب مى‏يابد و مى‏بيند. پس روى رغبت خويش را از دنياى دون برتافته، مشتاق و شيداى ديدار جمال حق تعالى مى‏گردد؛ تنها درپيشگاه او خشوع مى‏ورزد و دل در راه طاعت محبوب مى‏بازد و از عزت سبحانى بر جان خود جامه‏اى مى‏دوزد. از اين‏روى، هر آنچه رإے؛ككمانع و حاجب تجلّى و تذكر اسماء خداوند تبارك و تعالى باشد، ناخوشايند مى‏دارد و به جهاد مصلحانه با آن مى‏پردازد.
بدين ترتيب، »زهد«، »عشق«، »خشيت« »طاعت« و »عزت«ى كه از عرفان مخلصانه برمى آيد، با سكوت برفسادگران و سكون برابر ستمگران نمى‏سازد، بلكه عارف خالص برمى‏خيزد و مى‏ستيزد تا اساس تباهى و تاريكى را براندازد و طومارظلم و ظلمت را در هم پيچد و از فروغ جان خويش، كه جز نور »ربِ النور« نيست، بر عالم و آدم بتاباند، و اسماء و آثار الهى را، كه ازجنس ضياء و زيبايى است، همه جا متجلّى سازد.
بنابراين، در اين مقاله با شناخت ابعاد نظرى عرفان مخلصانه، كه همانا آيين حسينى است، مى‏آغازيم و با تحليل روان‏شناختى‏چندى از شاخصه‏هاى آن پيش مى‏رويم تا دريابيم چگونه از آن جهاد مصلحانه سر بر مى‏آورد.

تعريف عرفان
»معرفت و عرفان به درك و شناختى گفته مى‏شود كه از راه تفكّر و تدبّر به دست مى‏آيد و اخصّ از علم است؛ مثلاً مى‏گويد: "فلانٌ‏يعرفُ اللّه" و نگويند "يَعلمُ اللّه"؛ زيرا شناخت بشر از خداوند تعالى با تفكر در آثار او حاصل مى‏شود نه با ادراك ذاتش. بر همين پايه‏مى‏گويند: "الله يعلم كذا" و نگويند: "يعرف كذا"؛ زيرا معرفت نسبت به علم قاصر است و رتبه پست‏ترى دارد و از تدبّر برمى‏آيد.«(1)
از معناى لغوى كه درگذريم، اصطلاح عرفان، كه معمولاً مطلق آورده مى‏شود، به شناخت شهودى حق تعالى منصرف و مخصوص‏مى‏گردد. البته اين تقييد و انصراف، چيزى از آن نمى‏كاهد؛ زيرا بنابر آموزه‏هاى گرانسنگ عرفان اسلامى، كه از خاندان پاك‏پيامبرصلى الله عليه وآله به ما رسيده، خداشناسى در گرو خودشناسى است و ثمره آن، عرفان حقيقت اشيا و كشف ذات همه چيز است.
پيش از آنكه به تحقيق اين مسئله در تحليل انديشه عرفانى امام حسين‏عليه السلام بپردازيم، احاديثى چند از اميرالمؤمنين على بن‏ابى‏طالب‏عليه السلام را مرور مى‏نماييم:
1. »مَن عَرَف نفسَه عَرَف ربَه«؛(2) كسى كه خود را شناسد، پروردگارش را شناخته است.
2. »غايةُ المعرفة ان يعرف المرءُ نفسَه«؛(3) اوج و فرجام معرفت اين است كه انسان خودش را بشناسد.
3. »عَجَبت لِمَن يجهَل نفسه، كيف يعرف ربه«؛(4) در شگفتم از كسى كه خود را نشناخته، چگونه خدا را مى‏شناسد.
4. »لا تجهل نفسك فانَّ الجاهلَ معرفةَ نفسه، جاهلٌ بكل شى«؛(5) به نفس خودت نادان مباش؛ زيرا هر كه خود را نشناسد به‏همه چيز نادان است.
5. »مَن عَرف نفسَه فهُو لغيرهِ اعرَف«؛(6) هر كس خود را بشناسد غير خودش را بهتر مى‏شناسد.
بنابراين، مسير سلوك عرفانى چنين است كه سالك ابتدا در عمق هستى خويش با دو بال »خردورزى« و »خودسازى« )تفكر وتزكيه( سير مى‏كند و با افكار و رفتار نيك به معرفت حق تعالى مى‏رسد و به مراتب بالاى ايمان و يقين دست مى‏يازد. آن‏گاه با نورالهى به حقيقت اشيا و باطن عالم مى‏نگرد و همه اوهام را از منظر بصيرت باطنى خويش مى‏روبد و مى‏شويد.

اغراض گوناگون در عرفان )اصناف عارفان(
به طور كلى، مى‏توان رهپويان اين طريقت را به سه صنف تقسيم نمود:(7)
1. گروهى كه براى اغراضى غير از عرفان حق به اين سلك درمى‏آيند. هدف اين افراد كشف كردن نيروهاى شگرف درون‏خويشتن است تا در دنيا از آن سود جويند. چنانچه خداوند راه راست را به اين قوم ننمايد و دستشان را نستاند، به سطح پستى ازخودشناسى و عرفان رسيده، در بند شيطان گرفتار مى‏آيند. امام صادق‏عليه السلام در اين‏باره مى‏فرمايند: »انَّ السحر على وجوهٍ شتّى... نوعٌ‏منه ما يأخذُ اولياءُ الشياطين عنهم...«؛(8) همانا سحر صورت‏هاى گوناگون دارد، نوعى از آن چيزى است كه دوستان و فرمانبران‏شياطين از آن‏ها مى‏آموزند.
2. برخى ديگر، به راه عرفان گام مى‏نهند و پيش مى‏روند تا از آن سر در بياورند و از لذّت‏هاى عرفانى، كه وصفش را شنيده‏اند،كامياب شوند. اين دسته هم تا حدودى پيش مى‏روند و پس از كامياب شدن از مكاشفات و حالات عرفانى، در همان حد باقى مانده، ازادامه راه در طلب رضاى معشوق ازلى باز مى‏مانند. در واقع، اينان عرفان را نه براى حق، بلكه براى خود عرفان مى‏خواهند. ابن سينادرباره آن‏ها فرمود: »من اثرَ العرفانَ للعرفان فقد قال بالثّانى و من وجدَ العرفانَ كأنّه لا يجده بل يجدُ المعروفَ به فقد خاض لجَّةُالوصول«؛(9) كسى كه عرفان را براى عرفان بخواهد و بجويد، براى خداوند تعالى شريك قرار داده است، و كسى كه عرفان را مى‏يابدچنان‏كه هيچ نيافته و نخواسته مگر حق تعالى را، پس چنين كسى در درياى وصال شناور و فرو رفته است.
3. سومين طايفه، عشق‏بازان پاكبازند كه اهل ايثار همه چيز در راه حق هستند؛ مخلصانى كه غير از او نبينند و نخواهند. عارفان‏مخلص به اين سلك مى‏آيند و ره مى‏سپارند و مراحل و منازل را يكى پس از ديگرى پشت سر مى‏نهند، در حالى كه تنها طاعت ورضايت او را مى‏جويند.
در عرفان مخلصانه اين اصل وجود دارد كه هدف و غايت آفرينش رسيدن انسان به معرفت اللّه و نوشيدن از شراب‏شهلاى شهود است. امام حسين‏عليه السلام در دعاى عرفه مى‏فرمايند: »الهى علمْتُ باختلافِ الاثارِ و تنقّلات الاطوار انَّ مرادكَ منّى ان‏تتعرَّف الىَّ فى كلَّ شى‏ءِ حتى لا اجهلَك فى شى‏ءِ«؛ بار الها با دگرگونى‏هاى روزگار دانستم كه خواسته تو از من اين است كه در همه‏چيز تو را ببينم و بشناسم و در هيچ چيز از تو غافل و جاهل نباشم.
بدين سان، عارفانى كه خالصانه و صادقانه براى خدا و به سوى خدا ره مى‏پويند و وصال جمال او را مى‏جويند، نه به دست‏يازى‏به نيروهاى پنهانى درون بسنده مى‏كنند تا از سحر و كهانت سر برآورند و نه به لذّت واردات و خاطرات معنوى قناعت مى‏ورزند تاگردن در گريبان گوشه‏گيرى و ظلم‏پذيرى فرو كشند، بلكه پس از آبادسازى دل براى صاحب اصلى آن به پاكسازى جامعه و خلق براى‏خالق بخشنده آن همت مى‏گمارند و حركت خويش را در راه بندگى و دلدادگى به معبود ادامه مى‏دهند.
امام حسين‏عليه السلام درباره عارفان پيراسته از ننگ هوا و آزادگان وارسته از غير خدا فرموده‏اند: »انَّ قوماً عبدواللّه رغبةً فتلكَ عبادةُالتجار و انَّ قوماً عبدواللّهَ رهبةً فتلك عبادَهُ العبيد و انَّ قوماً عبدوالله شكراً فتلكَ عبادةُ الاحرار و هى افضلُ العبادة«؛(10) همانا قومى‏خداوندگار را از سر رغبت و طمع درنعمت‏هايش عبادت مى‏كنند، اين عبادت تجّار است. گروهى ديگر آفريدگار خويش را براى ترس ازعقاب و عذاب پرسش و ستايش مى‏نمايند؛ اين هم عبادت بردگان است. و اما برخى براى شكرگزارى و شايستگى ذات اقدس الهى،رخت عبادت برتافته‏اند و زبان به حمد و مدح او گشوده‏اند، و اين است عبادت آزادگان و عارفان كه برترين عبادت‏هاست.
البته سه فرقه‏اى كه در بيان حضرت آمده، غير از آن مواردى است كه شرح آن‏ها گذشت، اما دسته سوم همان است كه در بيان‏پيشين آمد.
عرفان مخلصانه در بعد علمى
سلوك عرفانى - از خودشناسى تا خداشناسى - در سه رتبه صورت مى‏گيرد. البته عارفان تنها با روش سومين سير مى‏كنند، ولى‏سالكان به تناسب موقعيت‏شان از دو مرحله نخستين بى‏نياز نيستند.
آن سه رتبه از حيث روش‏شناسى عبارتند از: حسى - عقلى، عقلى محض و شهودى. در ذيل، اين مراتب را در انديشه امام‏حسين‏عليه السلام مى‏كاويم:
1. روش حسى - عقلى در سير از خودشناسى با خداشناسى بدين سان فراچنگ مى‏آيد كه سالك با مطالعه وجود مادى خود وپيچيدگى‏ها و شگفتى‏هاى آن به دانش و قدرت عظيمى پى مى‏برد كه خود را مقهور و مخلوق آن مى‏يابد. در واقع، با ضميمه كردن اين‏مقدمه حسى كه »من موجودى دشوار آفريده هستم«، به مقدمات عقلى از جمله ضرورت ناظم براى نظم به شناخت الله تعالى‏مى‏رسد و پاره‏اى از اوصاف فراز مرتبه او را كشف مى‏كند. البته اين روش با نگريستن و انديشه كردن به عالم آفرينش نيز به‏نتيجه‏هاى مشابهى مى‏رسد. اما به دو دليل تأمّل و تدبّر در خويشتن مفيدتر است:
نخست اين‏كه انسان پيچيده‏ترين و شگفت‏انگيزترين آفريده الهى است، دوم اين‏كه اگر پاى خود انسان در ميان باشد، تفكرجدى‏تر، ژرف‏تر و كارآمدتر خواهد بود و آثار ماندگارترى در قلب و جان او به جاى مى‏گذارد. اين دو نكته در مناجات امام حسين‏عليه السلام‏در روز عرفه آشكار است. امام‏عليه السلام دعاى شريفه عرفه را با حمد خداوند بر اساس جهان‏شناسى حسى - عقلى آغاز مى‏كنند. ابتدا به‏عالم خلقت توجهى كوتاه كرده و آثار حكمت و قدرت رحمانى را در آن يادآور مى‏شوند، سپس به انسان رو آورده و با بيانى اعجاب‏برانگيز، به ظرايف و لطايف‏آفرينش آدمى زبان مى‏گشايند و پروردگار خويش را سپاس مى‏گويند: »الحمدلله الذى ليس لقضائه دافعٌ و لا لعطائه مانعٌ و لا كصنعه‏صنعُ صانعٍ و هو الجوادُ الواسع فطر اجناس البدايع و اتقَنَ بحكمتِهِ الصنايع...«؛ سپاس خدايى را كه كسى بر حكمتش غلبه ندارد وبخشش او را باز ندارد. هيچ سازنده‏اى چون او نسازد و هر آينه اوست بخشاينده‏اى گشاده دست، كه گونه‏هاى بسيار آفريد و همه را به‏دانايى خويش مستحكم نمود.
امام پس از اين جهان‏شناسى الهى، در آفرينش خود نظر كرده و مى‏فرمايد: »اقرار مى‏كنم كه تو پروردگارم هستى و بازگشتم به‏سوى توست. پيش از آنكه من چيز قابل ذكرى باشم، با نعمتت بر من آغاز كردى و هستى‏ام بخشيدى و مرا از خاك آفريدى و در صلب‏پدرانم جاى دادى و از حوادث و دگرگونى‏هاى روزگار پاس داشتى. تا اينكه از پشت پدران به رحم مادران در دورانى دير پا و قرن‏هاى‏پياپى سفر كردم... سپس خلقت مرا از آب بى‏مقدار آغاز نمودى و در تاريكى‏هاى سه‏گانه رحم مادرم ميان گوشت و خون و پوست جاى‏دادى و مرا بر آفرينشم شاهد نگرفتى و كارى را به من واگذار نكردى. سرانجام مرا با هدايت تكوينى سالم و آراسته به دنيا آوردى و درمهد حفاظت نمودى، و از شير گوارا به من خوراندى، دلِ نگهداران مرا نرم و پر مهر ساختى و مادران دلسوز را بر من گماشتى و از آسيب‏جن و شياطين دور داشتى و از كم و زياد سالم و پيراسته‏ام فرمودى.
شهادت مى‏دهم اى معبود من! به حقيقت ايمانم و به پيمان يقين قلبم و توحيد ناب و آشكارم و درون پنهانم و اعصاب بينايى‏ام وخطوط پيشانى‏ام و راه‏هاى تنفسم و حفره‏هاى شامه‏ام و روزنه‏هاى ورود امواج صوت به پرده صماخم و استخوان‏هاى پشت پرده‏شنوايى‏ام و آنچه بر هم نهادن لب‏هايم مى‏پوشاند. و جنبش‏هاى گوياى زبانم و محل اتصال فك بالا و پايينم و محل رويش‏دندان‏هايم و اعصاب حس چشايى‏ام و استخوان گردنم كه مغز را استوار مى‏دارد، و محل خروج رشته‏هاى عصبى گردنم و آنچه فضاى‏سينه‏ام را پر كرده است و رگ‏هاى اطراف رگ اصلى قلبم و آنچه كه پرده قلبم را به كنار جگرم مى‏پيوندد، و دنده‏هاى استخوان‏هاى‏پهلو و سربند مفاصلم و تپش قلب و ضربان رگ‏هايم، و سرانگشتانم و گوشت و خون و مو و پوست و اعصاب و عروق و استخوان‏ها ومغز و همه اعضايم و آن بافت‏هايى كه در دوران شيرخوارگى تشكيل شده... اگر قرن‏ها عمر كنم و اين‏ها را به خدمت تو گمارم،نمى‏توانم يكى از آن‏ها را شكر گزارم و سپاس شايسته به جاى آورم، مگر به منّت و رحمت تو كه خود سزاوار سپاسى ديگر است.«
حضرت اباعبدالله‏عليه السلام در اين فرازهاى استوار و دلنشين با دقت تمام الطاف الهى و ظرايف جسم مادى خود را برمى شمارد و باتكيه بر آن، از خودشناسى به خداشناسى مى‏رسد و با زبان معرفت به حكمت و زيبايى و عظمت آن‏ها، بر پروردگارى او شهادت‏مى‏هد.
امام در بين فرازهايى كه نعمات مادى و محسوس خداى تعالى را برمى‏شمارد، به حجت درون، يعنى عقل، هم اشاره كرده،مى‏فرمايند: »اوجبتَ علىَّ حجَّتك بأَن اَلْهَمْتَنى معرفَتَك«؛ برهانت را بر من واجب نمودى به اينكه شناخت خودت را بر من الهام‏فرمودى.
اين اشاره در لابه‏لاى آن مقدمات حسّى، دو كاركرد دارد: اول، اين موارد حسى با هم نهادى عقل نتيجه مى‏دهد. دوم، عبارت ذكرشده خود به صورت كاملى معرف حجتى است كه مى‏تواند به تنهايى موجب رسيدن به شناخت باشد، و آن برهان عقلى محض است‏كه بدين شرح بيان مى‏شود: من معلول و محتاج هستم و به علتى نياز دارم؛ زيرا هر معلولى علتى دارد، در نتيجه، علت بى‏نيازى وجوددارد و شكر و ستايش او بر من لازم است.
البته حضرت در فرازهاى ديگر اين دعا برهان عقلى ديگرى را آشكارا بيان مى‏فرمايند: »سبحان لو كان فيهما الهةٌ الاّ اللّه لفسدتاو تفطَّرنا سبحان الله الواحد الاحدِ الصمد...«؛ او از شريك و هر عيب ديگرى پيراسته است؛ اگر غير از خداوند يكتا، پروردگارى در زمين‏و آسمان بود، تباه مى‏شدند و از هم مى‏شكافتند، پاك است خداوند يگانه بى‏مانند و بى‏نياز. در اين عبارت، برهان عقلى تمانع بيان‏شده كه برهانى عقلى محض بر يگانگى خداوند است.
از ظاهر عبارات دعا چنين برمى‏آيد كه امام حسين‏عليه السلام در سلوك عرفانى تنها به دو روش نظرى، توجه داشته‏اند؛ زيرا در متن‏اصلى دعا روش شهودى، مورد توجه قرار نگرفته است. البته بخش پايانى دعاى عرفه را كفعمى در بلدالامين نياورده و علامه‏مجلسى هم در زاد المعاد بيان نكرده است، اما سيد بن طاووس آن را در اقبال بيان فرموده و شيخ عباس قمى هم به نقل از وى درمفاتيح‏الجنان آورده است.
امام‏عليه السلام در بخش پايانى به گونه‏اى ديگر زبان به مناجات با محبوب مى‏گشايند و آموزه‏هاى ناب عرفانى را به شيوايى‏مى‏سرايند. در اين بخش، معرفت شهودى در كار مى‏آيد و ديگر هيچ چيز وجودى از خود ندارد تا خداى ظاهر و باطن بدان شناخته‏شود؛ حس و عقل از كار مى‏افتد و شهود شعشعه شمس جمال شاهد ازلى بى‏حجاب و واسطه بر تاريكستان معرفت‏پرتو مى‏بارد و وجه رب، خود جلوه مى‏كند و اغيار به لانه فقر و نيستى مى‏خزند. امام مى‏فرمايد: »به تُعرف المعارف لابها يُعرف«؛(11)همه چيز به او دانسته مى‏شود نه اينكه او به نشانه‏ها و براهين شناخته شود؛ زيرا: »كيف يستدلٌ عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك«؛چگونه دليل بجويم از آنچه در هستى خويش محتاج توست. فقر وجودى همه مظاهر هستى به ذات غنى حق تعالى اساس آيين‏عرفان است. حضرت اباعبدالله‏عليه السلام بخش پايانى دعاى عرفه را با اين جمله آغاز مى‏نمايد: »الهى انا الفقيرُ فى غناى فكيف لا اكون‏فقيراً فى فقرى«؛ بار الها من در دارايى‏ام به تو نيازمندم، پس چگونه در فقرم از تو بى‏نياز باشم؟
بى‏ترديد با نظر ابتدايى در اين جمله، برداشت‏هاى سهلى به چنگ مى‏آيد كه از زبان غير امام هم مى‏تواند جارى شود، اما باتوجه به ادامه اين فرمايشات و مناجات، لايه‏هاى عميق‏ترى از مفهوم و مقصود سخن امام‏عليه السلام آشكار مى‏گردد.
آدمى با نظر اوليه، اما مؤمنانه در امور خود به خوبى درمى‏يابد كه هر آنچه دارد از خداست، و در همه دارايى‏هايش دست بخشش‏حضرت قديم‏الاحسان در كار است و به او نيازمند. پس از اين‏كه انسان دارايى‏هاى ظاهرى را در اراده و تدبير الهى ديد و خود را نيازمند به او و لطف و كرمش يافت، حجاب‏هاى ديگر نيز كنار مى‏رود و آدمى به هستى خويش مى‏نگرد و مى‏فهمد كه اصل‏حاجتمندى‏اش در فقر وجودى نسبت به ذات بى‏نياز و بى‏انباز ايزدى ريشه دارد. از اين‏رو، امام پس از اينكه فرمود: »الهى انا الفقيرُ فنى‏غناى«، از آن به اين نتيجه رسيد كه »فكيف لا اكون فقيراً فى فقرى.« بينش شهودى و عارفانه قطعه پايانى دعاى عرفه سير ازخودشناسى عرفانى به خداشناسى را نيك مى‏نمايد.(12)
مغز و اصل اين آموزه بنيادين عرفانى، كه راز يگانگى ذات هستى را مى‏گشايد،(13) در فرازهاى ديگر فاش‏تر آمده است؛ از جمله‏آنجا كه مى‏فرمايد: »كيف اُترجِمُ و بمقالى و هومنك برزٌ اليك«؛ چگونه احوالم را با سخن سرايى باز گويم كه اين همه كلام توست و به‏سوى تو برمى‏آيد؟ به بيان ديگر، آن را كه وجودش از جود توست، سخنش كجاست كه با تو كلامى گويد؟
در جايى ديگر، بى‏پرده در معاشقه با معبود از آتش افروخته دل خويش بر خرمن و دامن اغيار مى‏نهد و همه را از منظر وهم‏زده‏مى‏راند و با معرفت راستين مى‏خواند: »أ لغيركَ من الظهور ما ليس لك حتى يكون هو المظهر لك، متى غِبْتَ حتى تحتاج الى‏دليلٍ عليك و متى بعُدت حتى يكون الاثارُ هى التّى توصلُ اليك، عَمَيت عين لا تراك عليها رقيباً...«؛ آيا غير تو ظهورى دارد كه آن‏پيدايى و هويدايى تو نباشد تا او تو را آشكارا سازد؟ چه وقت پنهان شده‏اى كه دليلى بر وجودت لازم باشد، و كدام گاه دور شده‏اى تاپديده‏ها پيوندت را به دست دهند؟ كور باد چشمى كه تو را نمى‏بيند در حالى كه برتر ولى همراه آن هستى. در اين عبارات، حضرت‏امام حسين‏عليه السلام همه چيز را ظهور خداوند مى‏داند و غير او را هيچ مى‏يابد. سرانجام حضرت دعا را چنين به پايان مى‏رساند:
»انت الذى تعرَّفت الىَّ فى كلِّ شى‏ءٍ فرايتُك ظاهراً فى كلِّ شى‏ء و انت الظاهر لكلِّ شى‏ء يامن استوى برحمانيّته فصار العرشُ‏غيباً فى ذاته، محقت الاثار بالاثار و محوت الاغيار بمحيطات افلاك الانوار... و الحمدلله وحده«؛ خودت را در همه چيز به من‏شناساندى، پس در همه چيز تو را آشكارا ديدم و تو ظاهر همه چيز هستى. اى كسى كه رحمانيتش گسترده و فراگير است و كانون‏هستى در ذاتش پنهان شده است، همه آثار را در آثار خودت نابود كرده‏اى و اغيار را با انوار فراگيرت ناپيدا نموده‏اى... تمامى ستايش‏هابه تنهايى براى خداى يكتاست.
حضرت امام حسين‏عليه السلام در اين جملات كوتاه، كه معانى بى‏پايانى را نهفته دارند، رحمت عامه حضرت رحمان را يادآور شده و آن‏را مايه هستى بخشى و پيدايش همه عالم مى‏دانند كه در حقيقت، خداى تعالى به اين نام، خود را به هر چيز نماياند و همه چيز راظاهر نمود.
به همين سبب، سراسر آفاق را بر حق و بلكه حق مى‏بيند و كشف مى‏كند كه همه عالم آيه و آينه حق تعالى است. بدين سان، عارف با كشف فقر وجودى خود، انوار ذات الهى را در مشرق ذاتش پرتو افشان مى‏بيند و از آنجا به سراسر آفاق متوجه شده و ظاهر و باطن همه چيز را فروغى از خورشيد هستى‏بخش ذات رحمانى مى‏يابد و به حقيقت اشيا مى‏نگرد.(14) بر اين پايه، حضرت‏اباعبدالله‏عليه السلام مى‏فرمايند: »يا ربّ بِنور وجهِكَ الَذى اشرَقَت لَه الارضُ و السموات...«؛ اى پروردگارم تو را سوگند مى‏دهم به نور وجهت‏كه زمين و آسمان‏ها را روشن نموده...  .
»وجه هر چيز از آن جدا نيست و روى و نماى آن است.«(15) پس زمين و آسمان‏ها چهره پروردگار است كه از فروغ روى او رنگ وجلوه‏اى يافته و پيدا گرديده. پس اصيل‏ترين و عميق‏ترين هويت هر چيز نور خداست و انسان سالك با بازگشت به خويشتن ورسيدن به عرفان حضرت احديت به نور خدا مى‏پيوندد و به همه عالم اشراف پيدا مى‏كند. با اين تفسير، در زيارت امام حسين‏عليه السلام درنيمه شعبان مى‏خوانيم: »أشهدَ أنَّكَ نورَ اللّه الذى لم يطفأ و لا يطفأ ابداً و انَّكَ وجهُ الله الّذى لم يهلَك و لا يهلك ابداً...«؛ شهادت‏مى‏دهم كه تو همان نور خدايى كه هرگز خاموش نشده ونمى‏شود و روى خدايى كه هيچ‏گاه نابود نشده و نخواهد شد.
با توجه به آنچه گفته شد، تعريف مرحوم علامه محمدتقى جعفرى از عرفان به خوبى مفهوم مى‏شود. ايشان معتقدند كه عرفان‏عبارت است از: »گسترش و اشراف نورانى من انسانى بر جهان هستى به جهت قرار گرفتن "من" در جاذبه كمال مطلق كه به لقاءالله‏منتهى مى‏گردد.«(16)
خلاصه اينكه، انسان با تهذيب نفس و تزكيه جان از راه خودشناسى، نور خدا را در آيينه دل باز مى‏تاباند و همه عالم را فانى در نور خدا مى‏بيند، و جان پاكش جام جهان نما مى‏شود:
از پاى تا سرت همه نور خدا شود
در راه ذوالجلال چو بى پا و سر شوى
»فأينما تولّوا فثَمَّ وجهُ الله« )بقره: 115)؛ به هر سو نظر شود وجه خداست كه مشاهده مى‏شود. او مى‏يابد كه گستردگى وجه چندان‏است كه هم »اين«، »توليه«، »وجه« و هم خود »توجه«، همه و همه را فرا مى‏گيرد. چنين شخصى مى‏داند كه ذات خدا همان درياى‏بى‏كرانى است كه موج خروشان آن بساط انديشه و شهود را در هم مى‏شكند و از اين‏روست كه »لا يدركُهُ بعد الهمم و لا ينالُه غوصُ‏الفتن.«(17)
تا اينجا بُعد نظرى عرفان مخلصانه را كه همانا معرفت شهودى بود، شناختيم، اما بُعد ديگر عرفان مخلصانه، جهاد مصلحانه‏است كه اينك گاه كاويدن آن فرا رسيده است.
جهاد مصلحانه
سلوك عرفانى مراحل و منازل بسيارى دارد و رتبه‏بندى آن به اعتبارات گوناگونى انجام مى‏شود. در اينجا با همان ملاكى كه در آغاز،اصناف اهل عرفان را از هم جدا نموديم، و به گونه‏هايى از عرفان مخلصانه و غير مخلصانه رسيديم، خود عرفان مخلصانه را تحليل‏مى‏كنيم. در واقع، با به كار زدن معيارى در كشف عيار خلوص اهل عرفان، آن‏ها را در سه مرحله مى‏گنجانيم تا مقام عرفان حسينى را دقيق‏تر و عميق‏تر بشناسيم.
»مخلص« اسم فاعل است و كسى را گويند كه در خالص كردن مى‏كوشد. اولين مرتبه در عرفان مخلصانه اين است كه سالك در تطهير و تخليص خود تلاش و مجاهدت نمايد و با برنامه‏هاى فكرى و عملى، انديشه و اراده خود را از لوث اوهام و رجس اهوا بپالايد وافكار و رفتار خويش را به خواطر ربانى و اراده رحمانى بيارايد. هرگاه در سير منازل، اين مرحله به غايت رسيد، او را »مخلَص« گويند،كه اسم مفعول و به معناى خالص شده است. مخلصين آنانند كه غير حق در دلشان سهم و بهره‏اى ندارد و خود را به تمامى در مشيّت‏مطلقه الهى فانى كرده‏اند و انديشه و اراده خود را در پيشگاه ربّ قادر و حىّ فاطر، تسليم محض نموده‏اند. اين برترين مرتبه اسلام‏است كه ابراهيميان از خدا مى‏طلبند.(18) در اين مرتبه از اخلاص و اسلام، در جان و دل عارف مخلَص خبرى و اثرى از هرچه غير دلبراست نتوان يافت؛ زيرا با بندگى و دلداگى از همه چيز در همه عوالم دنيا و آخرت آزاد شده و گسسته و به معدن عزت و عظمت و قداست‏الله - تبارك و تعالى - پيوسته است.
مخلَصين تنها كسانى هستند كه خداوند را چنان‏كه شايسته اوست مى‏ستايند و مى‏شناسند؛ زيرا علم و اراده و ذكرشان همه از خداست. در حقيقت، خداى تعالى در آگاهى حاضر آنان شاهد جمال و جلال خويش است و به ترانه تسبيح اين قوم برتر، ذات بى‏مثال‏و بى‏قياس خود را ثنا مى‏گويد: »سبحان الله عمّا يصفون الاّ عبادالله المخلصين« )صافات: 159 و 160)؛ خداوند سبحان از آنچه او راتوصيف مى‏كنند پاك و پيراسته است مگر از توصيف و ستايش خالص شدگان كه آنان به شايستگى او را مى‏ستايند.(19)
و اما هنگامى كه سالك در اين مقام از تلوين به تكمين رسيد، بار ديگر از مرتبه مخلَصين به مرحله مخلِصين سير مى‏كند، اما اين‏بار نه با خالص كردن خود، بلكه به تهذيب و تخليص خلايق و اصلاح جوامع بشرى مى‏پردازد. بنابراين، مقام »مخلِص قبل ازمخلَص« با »مخلِص بعد از مخلَص« متفاوت است؛ اولى در كار خويش است و دومى در كار خلق خداى خويش. اولى با سلطنت هوا وهوس در مملكت وجود خود مى‏ستيزد، ولى دومى با سلطه سلاطين جور و اصحاب اراده‏قدرت نمى‏سازد. اصحاب اراده قدرت كسانى هستند كه مردم را در جهالت و ضلالت فرو مى‏برند تا با تحقق حيات دنيا ‏سلطه‏پذيرانه آن‏ها حيات دنيا سلطه‏گرانه خود را تداوم بخشند.
عارف مخلص كه در مقام مخلِص بعد از مخلَص قرار يافته، مى‏كوشد تا با از ميان بردن استيلاى مستكبران كه فطرت خود را كوركرده‏اند، ضعفا يا مستضعفان را از حجاب‏هاى ترس و ترديد و طمع كه ساخته و پرداخته اقوياست، برهاند تا به نور فطرت باز گردند وراه و ايمان و اصلاح پيش گيرند.
بنابراين، سالك مسلك عرفان راستين سه مرحله را پيش رو دارد: مخلِص باشد، مخلَص شود و بار ديگر مخلِص گردد. امام‏حسين‏عليه السلام جهاد را چهارگونه دانسته‏اند كه دو نوع آن سنت است و دو تاى ديگر واجب: »فجهادان فرضٌ... فامّا احدُ الفرضين فجهادُالرجُل نفسه عن معاصى اللّه. و هو من اعظمِ الجهاد و مجاهدةُ الذين يلونكُم من الكُفار فرضٌ«؛(20) پس دو جهادى كه واجب است،يكى مبارزه با نفس است براى ترك گناهان و اين برترين و بزرگ‏ترين جهاد است و ديگرى، ستيز با كفار.

پيوندهاى معرفت شهودى با جهاد مصلحانه
معرفت شهودى مراحل و منازلى دارد؛ مراتب آغازين، تاب و توشه جهاد مصلحانه در درون را فراهم مى‏آورد و نهايت آنكه »اشراف‏نورانى من انسانى بر جهان هستى است«، در جهاد مصلحانه بيرونى كارامد است، در منازل نهايى عارف به مقام مخلَص رسيده و درمقام عمل غرض غير الهى براى او نمى‏ماند؛ زيرا در آينه آگاهى و در قلب عرشى مخلَصين اثرى از غير نيست تا غرض اعمال قرارگيرد؛ هرچه مى‏بينند نور خداست و هرچه مى‏خواهند روى اوست.
پس عارفان مخلَص همه عالم را نام و نشان حق مى‏بينند و مى‏يابند كه همه نور است و حضور و اگر چيزى يا كسى بيايد و بساط ظلم و ظلمت را بگستراند و موجب غيبت نور و هجرت پاكى و عدالت گردد، غيرت الهى عارفان بر او به جوش و خروش آمده و براى‏لقاى محبوب و كشف جمال وجه كريم او به جهاد مصلحانه برمى‏خيزند، تا غبار اغيار و اثر كبر و كدورت شيطان را از عالم، كه وجه‏جميل است، برگيرند و بذر صلاح و فلاح را در جوامع بشرى بيفشانند؛ بذرى كه حاصل آن نشاط و خرمى گلزار روى گلعذار عالم‏آراست.بنابراين، معرفت شهودى، بعد نظرى عرفان مخلصانه، و جهاد مصلحانه بُعد عملى آن است.
براى فهم هرچه بهتر نسبت و پيوند عرفان و جهاد حسينى، مطالعه شاخصه‏هاى عرفان مخلصانه مفيد خواهد بود؛ حلقه‏هايى كه‏معرفت شاهدانه را به جهاد مصلحانه مى‏رساند و با هم مى‏نهد. براى نيل به اين مقصود، در ادامه به كاوش در چندى از اثرات و ثمرات‏عرفان مخلصانه مى‏پردازيم.

زهد
از برجسته‏ترين آثار شهود جمال دلاراى پروردگار، ديدن حقيقت دنيا و بى‏رغبتى به آن است. حضرت على‏عليه السلام در اين‏باره فرموده‏اند:»يسيرُ المعرفة يوجبُ الزهدَ فى الدنيا«؛(21) اندكى معرفت، بى‏اشتهايى به دنيا را به دنبال مى‏آورد. وارستگى و بى‏رغبتى به خدعه‏سراى دارفانى از آن روست كه عارف شاهد بر حقيقت دنيا بينا شده است و آن را شايسته اراده كردن و خواستن نمى‏يابد. حضرت امام‏حسين‏عليه السلام در نامه‏اى به محمد بن حنفيه چنين نگاشتند: »... فانَّ الدنيا لم تكُن...«؛(22) به درستى كه دنيا پوچ است و نمى‏پايد. دردعاى عرفه نيز مى‏خوانند: »انت الذى اشرقت الانوار فى قلوب اوليائكَ حتى عرفوك وَ وَحَّدوكَ و انت الذى ازلتَ الاغيار عن قلوب‏احبائِك حتى لم يحبّوا سواك«؛ تويى خدايى كه انوار را در دل دوستانت تاباندى تا تو را شناختند و يگانه دانستند. و تويى كه اغيار را ازدل دوستدارانت زدودى تا اينكه غير تو را دوست نمى‏دارند.
در اين عبارت به روشنى تابش انوار معرفت پيش از ازاله اغيار از قلوب محبّان و عارفان ذكر شده و گسستگى دل از غير، بى‏فاصله‏بعد از پيوستگى به انوار ربانى آمده است. بينايى بر باطن و حقيقت دنيا، كه حاصل  شهود عارفانه است، موجب برتافتن روى رغبت ازدنيا و برافروختن آتش اشتياق وصول به الله تعالى است.

شوق ديدار پروردگار
كسى كه در اين خطرگاه هجوم حجاب‏ها، انوارى از فروغ مهر تابان وجه ذوالجلال و الاكرام را ببيند و بيابد، دل از هرچه غير اوست‏بركند، و وصول صاف‏تر، كاميابى كامل‏تر و شهود و حضورى آتش افروزتر مى‏جويد. بدين روى، كردگار كريم دركتاب حكيم به پيامبر فرمود تا مدعيان را بگويد: »يا ايُها الذين هادو ان زَعمتُم انَّكُم اولياءُ للّهِ من دون الناس فتمنَّوا الموت انْ كنتُم‏صادقين« )جمعه: 6)؛ اى كسانى كه كيش يهوديت پيش گرفتيد، اگر مى‏پنداريد از اولياى خدا هستيد و از ديگران برتريد، پس مرگ رابخواهيد اگر راست مى‏گوييد.
البته زهد ورزيدن در دنيا يكى از عوامل شوق‏انگيز براى ديدار وصال خداوند است. اما خود معرفت خدا مهم‏ترين نتيجه‏اى كه دردل مى‏افكند همين عشق و اشتياق الهى است. امام حسين‏عليه السلام در مناجات شعبانيه چنين مى‏خوانند: »الهى فسُرَّنى بلقائكَ...«؛ بارالها مرا با ديدارت شادمان بگردان.
پس يكى ديگر از محصولات معرفت ناب، شوق رجوع و وصول به معشوق است، اما شوق و اميد يك روى سكه خوش عيار بازاربندگى و دلدادگى است؛ سكه‏اى كه روى ديگر آن خوف و خشيت است.

خشيت
عارفانى كه به هم آغوشى معشوق اميد بسته و دل سپرده‏اند، از هجر و دورى‏اش سخت بيمناك‏اند و تا رسيدن به مطلوب و فنا درمحبوب، بر حال خود غمزده و از فراق و فاصله محبوب ترسان و هراسان و شكسته دل‏اند. خوف، بيمى است كه در دل نهفته باشد وخشيت، آشكارى آثار ترس و شكستگى و نگرانى در ظاهر است. خشوع از آثار معرفت راستين و نستوهى است كه جان را لبريز از بيم‏و اميد مى‏سازد. امام صادق‏عليه السلام مى‏فرمايند: »لا يقين الاّ بالخشوع«؛(23) معرفت و يقين بدون خشوع وجود ندارد.
كسى كه از اميد و شوق راستين به وصال او سرشار است، از خوف و خشيت تهى نيست. كسى كه پرتوى از نور او را ببيند، هم‏اشتياق اتصال دلش را مى‏ربايد، هم خوف فراق و رنج هجران و محجوريت را در دل دارد تا به فناى مطلق رسد. امام حسين‏عليه السلام چنين‏با معشوق مناجات مى‏كند: »اللهُمَّ اجعلنى اخشاكَ كأنّى أراك«؛ بار خدايا مرا در پيشگاهت چنان بيمناك و فروتن قرار ده كه گويا تو رامى‏بينم.
همچنين امام صادق‏عليه السلام به اسحاق بن عمار فرمودند: »يا اسحاق خِفِ اللّه كأنّك تراه«؛(24) اى اسحاق چنان از خداى تعالى‏پروا داشته باش كه گويا او را مى‏بينى.
در هر دوى اين عبارات، »كأنَّ« آمده كه به معناى درك و ديدار حق تعالى از پس حجاب و فاصله است و »اِنَّ« كه تأكيد بى‏ترديداست، وارد نشده. راز خوف و خشوع در همين است كه عارف شاهد، جمال زيباى مطلق را مى‏بيند ولى حجاب و حاجزى در ميان است،و حتى در اوج وصول و شهود ميان »قاب قوسَين« و »أو ادنى« )نجم: 9) متحيّر است؛ چنان‏كه حضرت اباعبدالله فرموده‏اند: »احتجَبَ‏عن العقول كما احتجَبَ عن الابصار و عَمَّن فى السّماء احتجابُهُ كمَن فى الارض«؛(25) خداى تبارك و تعالى از عقل‏ها در حجاب‏است، چنان‏كه از ديدگان، و از اهل آسمان در پرده است، همان‏طور كه از اهل زمين. هم از اين‏روست كه هيبت و جلالت او دل عارفان‏را از جا مى‏كند و امواج سهمگين خوف و خشوع بر جسم و جانشان هجوم مى‏آورد. عارفان راستين با آن كه همه جا آثار و اسماء او راظاهرى مى‏بينند، اما با اين حال، ذات او و معرفتش را گوهرى ناياب دانسته و با تعابيرى همچون »عنقاى مغرب« و »هويت غيبى« ازآن ياد مى‏كنند. هم از اين‏جاست كه عارف راست‏كيش بر دورى و كاستى وجودش، كه مادر همه حجاب‏هاست، پى مى‏برد و از خداى‏تعالى طلب »عفو« مى‏نمايد تا اين اولين و آخرين حجاب را بر هم كوبد و از ميان بردارد و طلب مغفرت مى‏كند تا با غفرانش نورهستى خود را بر وجود پر از كاستى عبد فرا پوشاند و اين است معناى حقيقى »العفو«(26) و »استغفار«(27) كه بر زبان پاك و معصوم‏امام حسين‏عليه السلام و ساير معصومان و مخلصين جارى مى‏گردد و اندام بى‏گناه آن‏ها را مى‏لرزاند. پس بخوان و ببيين آيات خشوع را دردعاى عرفه، كه سيدالشهدا چگونه در پيشگاه ربّ جليل و حىّ جميل سراپاى خود را كاستى و ناراستى مى‏بيند و اين نيست مگرحاصل شهود نور مطلق و زيبايى بى‏نهايت حضرت حق: »... انتَ الذى هدَيت. انت الذى عصمتَ. انت الذى سترتَ. انت الذى غفرتَ.انت الذى اقلتَ. انت الذى مكَّنتَ... ثم انا يا الهى المعترف بذنوبى فاغفرهالى. انا الذى اسَاتُ. انا الذى اخطأتُ انا الذى هممتُ. انا الذى‏جهلتُ. انا الذى غفلتُ. انا الذى سهوتُ... لا اله الاّ انت سبحانك انّى كنتُ من الظالمين لا اله الاّ انت سبحانك انى كنت من‏المستغفرين لا اله الاّ انت سبحانك انى كنت من الموحدين. لا اله الاّ انت سبحانك انّى كنت من الخائفين...«؛ تويى كه هدايت كردى.تو هستى كه از خطا بازداشتى. تويى كه گناه را پوشاندى. تويى كه آمرزيدى. تويى كه چشم پوشيدى. تويى كه توانايى بخشيدى...سپس خدايا اعتراف مى‏كنم به گناهانم، پس آن‏ها را برايم بشوى و ببخش. من هستم كه زشتى‏ها را انجام دادم. منم كه خطا كردم.منم كه به گردن‏كشى همت گماردم. منم كه نادانى كردم. منم كه غفلت ورزيدم. منم كه سهل‏انگارى كردم... نيست خدايى جز تو كه‏پاك و پيراسته هستى و همانا من از ستمكاران و مجرمان هستم. نيست خدايى غير از تو كه پاك و منزهى و همانا من از آمرزش‏خواهانم، خدايى نيست جز تو كه پيراسته و آراسته‏اى و من از موحّدان هستم. خدايى غير از تو نيست كه پاك هستى ومن از بيمناكان هستم...
از نشانه‏هاى خشيت در اين جملات پر طنين آن است كه با ذكر زيبايى‏ها و نيكى‏هاى محبوب و معبود آغاز كرد و در ظلّ عظمت‏او نقص و تقصير خود را ياد نمود. و چندى بعد برترين ذكر را، كه همانا توحيد است، با تذكر ضعف و نقصان و تقصير خويش همراه كرد،و بدين ترتيب، به حال »دهشت« در افتاد؛ حالى كه از غلبه بهت و حيرت از جلال و جمال الهى بر تاب و توان عبد سالك رخ‏مى‏نمايد.(28)
ادامه اين حال موجب تحليل قواى جسمانى شده و حالت »هيمان« پيش مى‏آيد؛ چنان‏كه حضرت موسى‏عليه السلام با ديدن تجلّى‏خداوند - تبارك و تعالى - بر كوه از حال رفت و مدهوش گرديد:(29) »فَلَمّا تجلّى ربَّه للجبَل جعلَهُ دكّاً و خَرَّ موسى صعقا.« )اعراف: 143)بنابراين، كسى كه خدا را به ديده شهود بيند و انوار جمال و جلال او را كشف كند، از عظمت سبحانى قلب و قالبش شكسته و لرزان‏شود. و اين همان خشيت است.

طاعت
مهم‏ترين نتيجه خشوع، اشتياق به طاعت و بندگى و فرمانبردارى حضرت اللّه - عز اسمه - است؛ زيرا همان‏گونه كه گذشت، خشوع‏رهاورد كشف انوار الهى از پس حجاب است و از احساس دورى محبوب و در به درى در ديار غربت اغيار پديد مى‏آيد. در اين اوضاع،بنده دلداده كه مشتاق ديدار معشوق است، براى رسيدن به قرب و وصال مراد خويش به تكاپو مى‏افتد و شوق فرمانبردارى و خدمت درجانش زبانه مى‏كشد. در اينجاست كه طاعت و عبوديت در سلوك عرفانى اهميت پيدا كرده و به عنوان زاد و توشه سير الى‏اللّه به‏همراه انديشه صالح و ايمان خالص مطرح مى‏شود. بر اين اساس، در دعاى عرفه فرمود: »الهى ترَدّدى فى الاثار يوجبُ بعدَ المزارفاجمعنى عليك بخدمةٍ توصِلُنى اليك«؛ پروردگارا سرگردانى من در گرداب جلوه موجودات كه آثار تو هستند، موجب دورى ديدارت‏شده است. پس جمع كن مرا بر خودت به خدمتى و اعمال و طاعاتى كه مرا به وصالت كامياب نمايد.
تردد در آثار و سرگردانى ميان موجودات، كه حجاب وجه وجودند، با احساس بُعد و غربت همراه بوده و بيم و اندوه عارف شاهد، ازآن سرچشمه مى‏گيرد. از اين‏رو، از خدا مى‏خواهد تا پراكندگى خواطر و خواسته‏هاى او را، كه از لوازم زندگى در دنياست، از او بگيرد وهوش و همتش را بر خدمت و طاعتى جمع آورد و متمركز سازد كه به وصول و لقاى محبوب انجامد. همين انصراف اراده از اغيار و اقبال‏به دلدار، طاعت است؛ يعنى گردن نهادن‏اراده‏وانديشه وعطف‏شدن‏به سوى او درساحت‏نظرو عمل.
طاعت مراتبى دارد: ابتدا پرهيز از گناهان، سپس پروا از همه خواسته‏هايى كه در آن نيت تقرّب به معشوق ازلى نيست، و درنهايت، جهاد و شهادت كه دامن وجود انسان را از اين سراى كثرت و هجران برمى‏كشد و غبار كثرت اغيار را نه تنها از دامن انديشه واراده آدمى كه از هستى او مى‏افشاند و انسان را در جوار دلدار مى‏نشاند. پس معرفت راستين خشوع را در پى دارد، و نتيجه خشوع،طاعت و فرمانبرى از اوست.
البته معرفت مستقيماً نيز طاعت را ثمره مى‏دهد. در حديثى كه پيش‏تر از امام حسين نقل شد، آمده بود: قومى هستند كه خدا راشكراً عبادت مى‏كنند. اين نتيجه معرفت است؛ زيرا وقتى عارف خداى بخشنده را با اوصاف جود و رحمت و مغفرت و لطف مى‏شناسد،از سر صدق و وفا به او روى آورده و سر طاعت بر آستانش مى‏سايد، و با اين ذلّت به عزّت بى‏پايان حق تعالى مى‏پيوندد.

عزّت
عزّت احساسى است كه از كوشش، تأثيرگذارى، برخوردارى از اراده‏اى قوى و شكوفايى در انسان پديد مى‏آيد؛ تأثيرگذارى مطلق الهى‏و نفوذ اراده‏اش تا جايى كه هرچه هست اثر و جلوه اوست، عزّت مطلق و مطلق عزت را در ذات بى‏مانندش كشف مى‏كند.
انسان مى‏تواند با طاعت حق تعالى به قرب معنوى او برسد و در سايه عزّت او جاى گيرد. از اين‏رو، اوليا و مقرّبان درگاه الهى به‏عزّت او عزّت مى‏يابند، كه در دعاى عرفه فرمود: »يا من خصَّ نفسّه بالسُّموِّ و الرفعةِ، و اوليائُهُ بعزِّه يعتزّون...«؛ اى كسى كه برترى وبلند مرتبگى را به خودت اختصاص داده‏اى و دوستانت به عزّت تو عزّت يافته‏اند.
قرآن مجيد مى‏فرمايد: »من كانَ يُريدُ العزهَّ فللّهِ العزِّةُ جميعاً، اليه يصعَدُ الكَلِم الطيِّب و العمل الصالح يرفعُه« )فاطر: 10) كسى كه‏عزّت مى‏خواهد، بداند كه همه عزّت براى خداست، سخن و انديشه پاك به سوى او بالا مى‏رود و عمل صالح آن را بالا مى‏برد.
امام على‏عليه السلام فرموده: »اذا طلَبت العزَّ فَاطْلبهُ بالطاعةِ«؛(30) هنگامى كه عزّت را خواستى، آن را با طاعت حق تعالى به دست آور.
وقتى انسان، الله - تبارك و تعالى - را مى‏شناسد و پى مى‏برد كه كمال و جمال و جلالى جز او نيست، آن‏گاه در شوق و خشوع عرق‏مى‏شود و طاعت و عبوديت را پيش مى‏گيرد؛ زيرا بندگى‏تنها راه‏نزديكى به آن معدن فضيلت و منبع عظمت است.
در اين راه با هر طاعتى كه اميال نارواى خود را از چنگ‏هوس‏ها مى‏رهاند و آزاد مى‏سازد، اراده‏اش تقويت شده و شكوفا مى‏گردد و تأثيرگذارى‏اش بيش‏تر مى‏شود. در واقع، خواست و اراده اوالهى مى‏شود؛ زيرا خواسته‏هاى خود را در خواست خدا فانى كرده و اراده او را در هستى و حياتش جارى مى‏سازد و اين همه، عزّتى را دربر دارد كه انسان را در برابر هيچ چيز متزلزل نمى‏سازد و هيبت و شوكتى الهى براى او به ارمغان مى‏آورد؛ زيرا همه قدرت‏ها و شوكت‏هامقهور قدرت و اراده الهى است و او اراده و قدرتى جز خدا نداد، و در درون و بيرونش هرچه بر خلاف اراده الهى باشد نمى‏پذيرد و با آن‏مى‏ستيزد.

جهاد
گاهى جهاد براى رفع موانع از سر راه كامروايى اصحاب اراده قدرت و زورمندان است كه با تجاوز و ظلم همراه مى‏گردد. اين جهادمفسدانه‏اى است كه تاريخ حيات طبيعى انسان اوراق بسيارى سرشار از اين كابوس‏هاى هول‏انگيز و نازيبا را سياه نموده است.
و اما جهادى ديگر هم وجود دارد كه به منظور دفع ظلم و رفع ظلمت از حيات فرزندان آدم صورت مى‏گيرد. اين جهاد مصلحانه‏است كه امكانات تحقق حيات طيبه را با از بين بردن نيروهاى سلطه‏گر در حيات طبيعى و دريدن پندار سلطه‏پذيران، فراهم مى‏آورد.و پرتوهايى از انوار و جلواتى از اسماء حق را در حيات مردان از پرده برون مى‏آورد.
جهاد حسينى جهاد مصلحانه‏اى است كه از معرفت ناب شهودى برآمده و به منظور اصلاح و تخليص جامعه از فساد يزيديان ورهايى خورشيد حقيقت آيين محمدى‏صلى الله عليه وآله از غروب و غربت و غبار هواپرستى و بدعت‏ها انجام گرفت.
جهاد مصلحانه آن است كه على ابن ابى‏طالب‏عليه السلام فرمود: »الجهادُ عمادُ الدين و منهاج السعداء«؛(31) جهاد ستون دين و راه‏سعادتمندان است.
همچنين فرمودند: »ان اللّه فرضَ الجهادَ و عظَّمَهُ و جعله نصره و ناصره و الله ما صَلُحت دنيا و لا دين الاّ به«؛(32) به درستى كه‏خدا جهاد را واجب نمود و آن را بزرگ داشت و مايه پيروزى و ياور خود قرار داد. به خدا قسم دين و دنيا اصلاح نمى‏شود مگر به جهاد.
جهاد مصلحانه از اساسى‏ترين آموزه‏هاى دين اسلام است كه هر چه در ظلمت و جاهليت آخرالزمان بيش‏تر فرو مى‏رويم، اهميت‏و درخشندگى اين دين بيش‏تر بر ما معلوم مى‏گردد. خداى تعالى در قرآن مجيد فرمود: »و مالَكُم لا تُقاتلون فى سبيل‏الله والمستضعفين من الرجالِ و النساء و الولدان الذين يقولون ربَّنا اخرجنا من هذه القرية الظالم اهلها و اجعل لنا من لدُنك ولياً و اجعل لنامن لدنك نصيراً« )نساء: 75)؛ شما را چه شده است كه در راه خدا نمى‏ستيزيد و براى نجات مستضعفان جهاد نمى‏كنيد. مردان و زنان وكودكانى كه مى‏گويند پروردگارا ما را از اين سرزمين كه اهل آن ستمكارند، رهايى بخش و براى ما سرپرست و پشتيبانى قرار بده.
امروز دنيا دهكده‏اى است كه زورمندان آن ظلم پيشه‏اند و مستضعفانش رو به ساحت قدس آورده و راهبر و ياورى مى‏جويند؛مولايى از تبار حسين‏عليه السلام كه منجى باشد و مصلح.
نكته ديگر كه بايد در مورد جهاد مصلحانه مورد توجه شايسته و بسزايى قرار گيرد اين است كه پيش بودن جهاد درون از جهادبيرونى به معناى سكوت در برابر پليدى‏ها تا رسيدن به مقام مخلَصين نيست، بلكه انسان به هر ميزانى كه خود را از ناپاكى‏ها وناخالصى‏ها رها سازد، مى‏تواند براى اصلاح و تخليص جامعه بكوشد و جهاد كند؛ چنان‏كه در امر به معروف و نهى از منكر، ملاك علم‏و عمل - هر دو - مهم است و شخص بايد هر آنچه خود عمل مى‏كند به ديگران تذكر دهد.
در جهاد مصلحانه همانند ساير ميدان‏ها در عرفان و سلوك، مراتبى است.
بالاترين مرتبه آن كه در هم شكستن بساط سلطه‏گران و ستمگران قدرتمند است، كسى بايد پيشگام و پيشوا شود كه به كمال‏تقوا و عدالت رسيده و به اوج قله خلوص گام نهاده است و حُب جاه و مقام و قدرت را از خود دور كرده باشد و چنين كسى نيست مگر امام‏عادلى كه بر اساس فقاهت و عدالتش براى رفع موانع ظهور حق و تحقق حيات طيبه قيام و اقدام مى‏نمايد.
چه اصلاح‏گر است چنين جهادى براى آنان‏كه در راه خالص كردن خويش هستند؛ زيرا جهاد بكلى انسان را از تعلقات مى‏رهاند وهمه وجود انسان را به ميدان رزم و رنج براى كشف وجه ذوالجلال و الاكرام به كار مى‏گيرد. چنين اراده برترى، نيكوترين خدمت براى‏حصول جمعيت به سوى خداست و سترگ‏ترين عزّت‏ها را به همراه دارد و انسان را در راه بندگى و دلدادگى به سرعت پيش مى‏برد. واين است سيره و سلوك حسينى كه به عاشقان حق آموخت.
سلوك حسينى
شاخصه‏هاى پنجگانه عرفان مخلصانه، كه ذكر آن رفت، بر هم تأثير چند سويه دارند؛ زهد با شوق و خشيت و طاعت و عزّت، تقويت وتعميق مى‏شود، و همين‏طور ساير موارد. اين پنج مورد در جهاد به وحدت و جمعيت مى‏رسند؛ يعنى جهاد مصلحانه هم زهد وبى‏رغبتى به دنياست، هم شوق ديدار حق است، هم سرشار از خشيت الهى است و هم طاعت و مايه عزّت.
چنان‏كه ديديم، معرفت شهودى اباعبدالله‏عليه السلام با همه آثار نابش در دعاى عرفه جلوه‏گر آمده و شكوه شكوفه‏هاى زهد و شوق وخشوع و طاعت و عزّت بوستان عرفه را آراسته و صفا بخشيده است. اين دعا در آستانه حركت امام‏عليه السلام به سوى كربلا و حضور درعرصه جهاد مصلحانه و شهادت عاشقانه بر زبان امام حسين‏عليه السلام جارى شده و به خوبى مبانى عرفانى جهاد او را به دست مى‏دهد.
اباعبدالله در اولين سخنرانى كربلا مى‏فرمايند: »انَّ الدنيا قد تَغَيَّرَت و ادبَرَ معروفَها و لَم يبقِ منها الاّ صبابةً كصبابةِ الاناءِ وخسيس عيش كالمرعى الوبيل. الا ترون انَّ الحق لا يعملُ به و انَ الباطِل لا يتناهى عنه ليرغب المؤمن فى لقاءاللّهِ فأنّى لا ارى الموت‏الاّ سعادة و الحياة مع الظالمين الاّ برَماً...«؛(33) همانا دنيا دگرگون شده و نيكى‏هايش پشت نموده و از آن جز ته مانده ظرف آبى كه‏نوشيده شده است نمانده و زندگى آن مثل چراگاهى خطرناك است. آيا نمى‏بيند كه به حق عمل نمى‏شود و از باطل پرهيز نمى‏گردد؟بايد مؤمن به ديدار خداوند روى آورده و اشتياق ورزد. پس به راستى كه مرگ را غير از عزّت و سعادت نمى‏بينم و زندگى با ظالمان را جزذلّت و رنج نمى‏دانم.
جملات اول اين فرمايش، پستى و پليدى دنيا را مى‏نمايد كه با نگاهى زاهدانه قابل كشف است. سپس آنجا كه مى‏فرمايد: آيانمى‏بينيد به حق عمل نمى‏شود و از باطل پرهيز داده نمى‏شود، خوف و خشوع در كلام گوهرين امام موج مى‏زند و نيز اهميت طاعت‏حق را متذكر مى‏شود. جمله بعد سرشار از شوق ديدار حق است و در پايان، سخن از سعادتى است كه همزمان عزّت و لذّت با حق بودن‏و طاعت و عبوديت است حتى در مرگ. و گريز از حيات رنج‏آور در ظلم و ذلّت كه با سلوك عارفان و سيره آزادگان سازگارى ندارد.
اين عناصر و عوامل در سخنان ديگرِ امام، از جمله در برخورد با لشكر حر بن يزيد و وصيت به محمد بن حنفيه قابل تحليل وتحقيق است. ولى ما از تفصيل بيش‏تر پرهيز نموده و با ترسيم نمودار ساختار مفهومى تحقيق، قلم را به فرجام مى‏نشانيم:
نمودار
»أ لغيركَ من الظهور ما ليس لك حتى يكون هو المظهر لك، متى غِبْتَ حتى تحتاج الى‏دليلٍ عليك و متى بعُدت حتى يكون الاثارُ هى التّى توصلُ اليك، عَمَيت عين لا تراك عليها رقيباً...«الاهي علمت في الختلاف الآثار و تنقلات الاطوار ان مرادک مني ان تتعرف الي في کل شيء‌حتي لا اجهلک في شيء »يا ربّ بِنور وجهِكَ الَذى اشرَقَت لَه الارضُ و السموات...«؛ اى پروردگارم تو را سوگند مى‏دهم به نور وجهت‏كه زمين و آسمان‏ها را روشن نموده...  .
»وجه هر چيز از آن جدا نيست و روى و نماى آن است.«(15) پس زمين و آسمان‏ها چهره پروردگار است كه از فروغ روى او رنگ وجلوه‏اى يافته و پيدا گرديده. پس اصيل‏ترين و عميق‏ترين هويت هر چيز نور خداست و انسان سالك با بازگشت به خويشتن ورسيدن به عرفان حضرت احديت به نور خدا مى‏پيوندد و به همه عالم اشراف پيدا مى‏كند. با اين تفسير، در زيارت امام حسين‏عليه السلام
درنيمه شعبان مى‏خوانيم: »أشهدَ أنَّكَ نورَ اللّه الذى لم يطفأ و لا يطفأ ابداً و انَّكَ وجهُ الله الّذى لم يهلَك و لا يهلك ابداً...«؛
عرفان‏عبارت است از: »گسترش و اشراف نورانى من انسانى بر جهان هستى به جهت قرار گرفتن "من" در جاذبه كمال مطلق كه به لقاءالله‏منتهى مى‏گردد.«(16)
انت الذى تعرَّفت الىَّ فى كلِّ شى‏ءٍ فرايتُك ظاهراً فى كلِّ شى‏ء و انت الظاهر لكلِّ شى‏ء يامن استوى برحمانيّته فصار العرشُ‏غيباً فى ذاته، محقت الاثار بالاثار و محوت الاغيار بمحيطات افلاك الانوار... و الحمدلله وحده«؛
ديدار خداوند:
انت الذي اشرقتَ الانوار في قلوب اوليائک حتي عرفوک و وحدوک و انت الذي ازلت الاغيار عن قلوب احبائک حتي لم يحبوا سواک .
فقد دفعتني العوالم اليک
سراسر هستي مرا به سوي تو مي‌راند.
امام مى‏فرمايد: »به تُعرف المعارف لابها يُعرف«؛(11)همه چيز به او دانسته مى‏شود نه اينكه او به نشانه‏ها و براهين شناخته شود؛ زيرا: »كيف يستدلٌ عليك بما هو فى وجوده مفتقر اليك«؛

ظلم ستيزي و سرفرازي
و انصرني علي من ظلمني و ارني فيه ثاري و مأربي و اقر بذلک عيني.

انت مويدي بالنصر علي اعدائي و لو لا نصرُک اياي لکنت من المغلوبين.

قدرت:
يا من جعلتْ له الملوک نير المذله علي اعناقهم فهم من سطواته خائفون.
توحيد در عبوديت:
الاهي کيف ال استعز و اليک نسبتني.
معبود من چگونه عزتمند نباشم در حالي که به تو مربوطم و نسبت بندگي با تو دارم.

طاعت:
»الهى ترَدّدى فى الاثار يوجبُ بعدَ المزارفاجمعنى عليك بخدمةٍ توصِلُنى اليك«؛
امام‏حسين‏عليه السلام جهاد را چهارگونه دانسته‏اند كه دو نوع آن سنت است و دو تاى ديگر واجب: »فجهادان فرضٌ... فامّا احدُ الفرضين فجهادُالرجُل نفسه عن معاصى اللّه. و هو من اعظمِ الجهاد و مجاهدةُ الذين يلونكُم من الكُفار فرضٌ«؛(20)

عزت:
يا من خص نفسه بالسمو و الرفعه فاوليائه بعزه يعتزون
زهد:
الهي امرتَ بالرجوع الي الاثار فارجعني اليک بکسوه الانوار و هدايه الاستبصار حتي ارجع اليک منها کما دخلتُ اليک منها مصون السر عن النظر اليها و مرفوع الهمه عن لاعتماد عليها
معبودمن فرمان دادي که به آثار و آفرينشت بازگردم، ‌پس مرا بازگردان به سوي خودت با لباسي از نور و هدايت بصيرت، تا اينکه از آنها باز گردم چنانکه نهانم از نگريستن به آنها پاک و محفوظ باشد و همتم از اعتماد به آنها برخواسته باشد.


 

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید

می خواهم به مسجد کمک کنم

3008امروزmod_vvisit_counter
8037دیروزmod_vvisit_counter
11045این هفتهmod_vvisit_counter
45168هفته گذشتهmod_vvisit_counter
157291این ماهmod_vvisit_counter
95166ماه گذشتهmod_vvisit_counter
4652282کل بازدیدهاmod_vvisit_counter

تور مجازی

تور مجازی مسجد محدثین

تور مجازی مسجد محدثین
مشاهده / دانلود